Trước khi gọi bất kỳ nhà thầu nào, chủ đầu tư nhỏ cần ghi ra giấy bốn thông tin: con đường dài bao nhiêu, rộng bao nhiêu, xe nặng nhất sẽ chạy trên đó là xe gì, và đất dưới chỗ làm đường đang ra sao. Bốn thông tin này quyết định chiều dày các lớp, loại mặt đường, khối lượng đào đắp — tức là quyết định gần hết số tiền và tuổi thọ con đường. Thiếu chúng, mỗi nhà thầu sẽ tự giả định một kiểu, và ba báo giá nhận về sẽ là ba con đường khác nhau không so được với nhau.
Bài này dành cho doanh nghiệp làm đường vào xưởng, kho; khu dân cư góp tiền làm đường; chủ trang trại hay thôn xóm cần một đoạn đường hoặc sân bãi. Nội dung là cách chuẩn bị thông tin và tờ yêu cầu báo giá, chưa đi vào chuyện đọc báo giá hay ký hợp đồng (các bài khác trong chuyên mục này nói tiếp).
Vì sao cùng một con đường mà ba nhà thầu báo ba giá rất xa nhau
Người đi thuê thường nghĩ chênh lệch giá là do nhà thầu này "chặt chém" còn nhà thầu kia "làm có tâm". Thực tế, phần lớn chênh lệch đến từ chỗ mỗi bên hiểu đề bài một kiểu. Một nhà thầu nghe "làm đường vào kho" thì hình dung xe tải nhẹ, báo lớp bê tông mỏng trên nền đất cũ. Nhà thầu khác hỏi kỹ hơn, biết có xe container, báo thêm lớp móng đá dăm dày và bê tông dày hơn hẳn. Bên thứ ba thấy ruộng cũ, tính thêm đào bỏ bùn và đắp cát. Cả ba đều không sai theo giả định của mình.
Hệ quả là chủ đầu tư dễ chọn giá thấp nhất — chính là phương án mỏng nhất — rồi vài năm sau đường gãy, lún. Hoặc ngược lại, trả tiền cho một kết cấu dày hơn nhu cầu. Cách duy nhất để báo giá so được với nhau là tất cả nhà thầu cùng trả lời một đề bài. Đề bài đó do chủ đầu tư viết, dù chỉ trên một hai trang giấy, và bốn thông tin ở đầu bài là xương sống của nó.
Với công trình có giá trị lớn hoặc có cầu, cống phức tạp, đề bài tốt nhất là một bộ hồ sơ thiết kế do đơn vị tư vấn lập. Nhưng ngay cả khi thuê tư vấn, người ra thông tin đầu vào vẫn là chủ đầu tư: tư vấn không biết xe gì sẽ chạy trong xưởng của bạn năm năm tới nếu bạn không nói.
Chiều dài và bề rộng: đo thế nào cho đúng
Đo theo tim đường dự kiến, không theo bờ rào. Chiều dài là chiều dài tim tuyến đường sẽ làm, kể cả đoạn cong, đoạn quay đầu. Đi bộ đo bằng bánh xe đo hoặc thước dây, đánh dấu điểm đầu, điểm cuối bằng cọc gỗ sơn màu. Đoạn nối vào đường có sẵn (đường tỉnh, đường xã) ghi riêng vì phần đó có thể phải xin phép đấu nối.
Bề rộng mặt đường khác bề rộng nền. Bề rộng mặt là phần xe chạy được trải bê tông hay nhựa. Bề rộng nền rộng hơn, gồm thêm lề hai bên, rãnh thoát nước. Ghi cả hai nếu có thể; nếu không chắc, ghi bề rộng mặt mong muốn và khoảng đất tối đa có thể dùng, để nhà thầu đề xuất lề và rãnh.
Đánh dấu chỗ mở rộng. Cổng vào, chỗ xe quay đầu, chỗ rẽ vào kho, chỗ hai xe tránh nhau thường phải rộng hơn đoạn thẳng. Xe dài như container cần bán kính quay lớn; nếu không ghi, nhà thầu tính đường thẳng đều một bề rộng và chỗ cua sẽ vỡ mép sau vài tháng.
Ghi cao độ đại khái. Đoạn nào trũng hơn sân nhà, đoạn nào cao hơn, chỗ nào hay đọng nước sau mưa — chụp ảnh lúc mưa là bằng chứng tốt nhất. Thông tin này quyết định đường phải tôn cao bao nhiêu và đặt cống ở đâu.
Xe nặng nhất: thông tin quan trọng nhất mà hay bị bỏ qua
Kết cấu mặt đường được thiết kế theo tải trọng trục xe và số lần xe đi qua, không theo cảm giác "đường to hay nhỏ". Một đoạn đường hẹp nhưng có xe chở đá thường xuyên cần dày hơn một đường rộng chỉ có xe con. Khi mô tả xe, hãy ghi theo bảng sau:
| Nên ghi | Ví dụ cách ghi | Ảnh hưởng tới phương án |
|---|---|---|
| Loại xe nặng nhất | Xe tải ba chân chở cát; đầu kéo container; xe bồn chở cám | Quyết định tải trục thiết kế và chiều dày lớp |
| Tần suất | Ví dụ giả định: khoảng 5 lượt mỗi ngày, mùa vụ tăng gấp ba | Tải lặp nhiều thì cần kết cấu chịu mỏi tốt hơn |
| Xe dừng, quay đầu ở đâu | Quay đầu ở sân kho; đỗ chờ ở cổng | Chỗ xe quay và đỗ lâu cần gia cường riêng |
| Xe đặc biệt | Xe nâng bánh đặc, máy cày bánh xích, xe cẩu chân chống | Tải tập trung lớn, dễ làm vỡ mép tấm, lún vệt |
| Kế hoạch vài năm tới | Mở rộng kho, thêm dây chuyền, tăng số xe | Làm một lần cho tải tương lai rẻ hơn làm lại |
Nếu chưa biết chắc, ghi khoảng và kịch bản xấu nhất hợp lý. Đừng ghi thấp đi cho báo giá rẻ: kết cấu thiết kế dưới tải thực tế là nguyên nhân hàng đầu khiến đường mới làm đã hỏng. Chuyện này giống nhau ở mọi loại mặt đường, từ bê tông xi măng đến bê tông nhựa.
Đất nền: nhìn được gì bằng mắt, khi nào cần khoan khảo sát
Đất dưới con đường là phần không ai thấy nhưng gây ra nhiều chuyện nhất. Đường làm trên nền ruộng cũ, ao lấp, mương cũ, bãi rác cũ, vùng đất bùn ven sông sẽ lún không đều nếu không xử lý. Ngược lại, nền đồi đất đỏ, sỏi sạn thường chịu tải tốt, có khi chỉ cần dọn lớp đất hữu cơ trên mặt là làm được.
Chủ đầu tư có thể tự ghi lại những gì nhìn thấy: khu đất trước đây là gì (ruộng, ao, vườn, đồi), mùa mưa có ngập không, đi trên đó sau mưa chân có lún sâu không, xe tải đã từng đi trên đường đất cũ chưa và có để lại vệt lún sâu không. Đào thử một hố nhỏ bằng tay sâu vài gang, chụp ảnh lớp đất — đất đen nhão, mùi hôi là dấu hiệu đất hữu cơ, bùn.
Với đường ngắn, tải nhẹ trên nền tốt, những quan sát trên thường đủ để nhà thầu có kinh nghiệm đề xuất phương án. Với đường có xe nặng, nền ruộng ao, hay có cống, cầu nhỏ, nên thuê đơn vị khảo sát lấy mẫu đất, thí nghiệm, hoặc ít nhất yêu cầu nhà thầu nêu rõ giả định về nền trong báo giá. Chi phí khảo sát nhỏ so với chi phí đào lên làm lại một đoạn đường lún.
Một chi tiết hay quên: đường ống nước, cáp điện, cáp quang ngầm đi qua chỗ làm đường. Ghi rõ những gì đã biết, vì đào trúng là vừa mất tiền vừa nguy hiểm.
Tờ yêu cầu báo giá: những mục nên có
Gom bốn thông tin trên cùng vài yêu cầu khác vào một tờ giấy gửi giống nhau cho mọi nhà thầu. Không cần văn phong hành chính; cần đủ và rõ:
- Vị trí công trình (xã/phường, tỉnh theo đơn vị hành chính hiện hành), đường vào cho xe máy thi công, giờ được phép làm.
- Chiều dài, bề rộng mặt và nền, các chỗ mở rộng, sơ đồ tay có đánh dấu điểm đầu, điểm cuối, cổng, chỗ quay đầu.
- Xe nặng nhất, tần suất, chỗ dừng đỗ; kế hoạch mở rộng.
- Mô tả đất nền và ảnh chụp, kết quả khảo sát nếu có; vị trí đường ống, cáp ngầm đã biết.
- Loại mặt đường mong muốn nếu đã có ý (bê tông xi măng, bê tông nhựa, láng nhựa, cấp phối), hoặc để trống và đề nghị nhà thầu đề xuất kèm lý do.
- Yêu cầu báo giá phải kèm mặt cắt kết cấu: các lớp từ dưới lên, vật liệu, chiều dày từng lớp.
- Các hạng mục đi kèm: rãnh, cống, bó vỉa, đèn, sơn vạch, biển báo — có hay không.
- Thời gian mong muốn, thời hạn bảo hành mong muốn, hình thức thanh toán dự kiến.
- Hạn nộp báo giá và cách nộp, để mọi nhà thầu cạnh tranh trong cùng điều kiện.
Tờ yêu cầu này còn có tác dụng sau khi ký hợp đồng: nó là căn cứ để đối chiếu khi có tranh luận về phạm vi công việc. Giữ bản gốc và bản đã gửi cho từng nhà thầu.
Những phạm vi dễ bị "bỏ sót" khiến giá thấp giả tạo
Đào bỏ đất xấu và đắp bù. Báo giá chỉ tính "làm mặt đường" mà không tính đào bỏ lớp bùn, đất hữu cơ và đắp lại bằng vật liệu tốt. Khi thi công mới phát hiện, phần này thành phát sinh, có khi bằng cả nửa giá trị ban đầu.
Thoát nước. Đường không có rãnh, không có cống qua đường thì nước đọng dưới nền, nền yếu đi và mặt đường hỏng nhanh. Hỏi rõ báo giá đã gồm rãnh, cống chưa.
Vận chuyển đất thừa, phế thải. Đất đào lên phải chở đi đổ đúng nơi cho phép. Nếu không ghi, nhà thầu có thể đổ ngay bên cạnh, gây tranh chấp với hàng xóm.
Hoàn trả mặt bằng và đấu nối. Phần nối vào đường hiện có, cắt mặt đường cũ, hoàn trả vỉa hè, cổng, rào. Nhỏ nhưng hay gây cãi nhau lúc bàn giao.
Thí nghiệm và nghiệm thu. Chi phí lấy mẫu, thí nghiệm độ chặt, khoan mẫu kiểm tra chiều dày. Không có dòng này thì thường là không có thí nghiệm nào.
Đi tìm nhà thầu để mời báo giá
Có đề bài rồi mới đi tìm người làm. Nguồn thường gặp là người quen giới thiệu, nhà thầu đã làm đường cho doanh nghiệp bên cạnh, hoặc các doanh nghiệp xây dựng cầu đường đóng tại tỉnh mình. Bạn có thể tra danh bạ doanh nghiệp cầu đường của trang theo tỉnh và nhóm thi công đường bộ để có thêm vài đầu mối mời báo giá.
Ba báo giá là con số thực tế cho công trình nhỏ: đủ để thấy mặt bằng chung và nhận ra báo giá bất thường, không quá nhiều đến mức không có thời gian xem kỹ. Khi gửi đề bài, mời nhà thầu đến xem hiện trường trước khi báo giá. Nhà thầu nghiêm túc sẽ đi xem, hỏi thêm về xe, về đất, về nước; nhà thầu báo giá qua điện thoại sau năm phút nghe kể thì nên cân nhắc. Câu hỏi họ đặt ra lúc xem hiện trường cũng là cách đánh giá năng lực ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thuê đơn vị thiết kế cho một đoạn đường nội bộ ngắn không?
Với đường ngắn, tải nhẹ, nền tốt, nhiều chủ đầu tư dùng phương án kết cấu do nhà thầu đề xuất và thấy ổn. Khi có xe nặng, nền yếu, cống hoặc cầu nhỏ, hoặc giá trị công trình lớn, nên có thiết kế của đơn vị tư vấn có năng lực. Ngoài ra còn phải xem công trình có thuộc diện phải lập hồ sơ, xin phép theo quy định hiện hành hay không.
Không biết xe nặng nhất nặng bao nhiêu tấn thì ghi thế nào?
Ghi tên loại xe và việc nó làm, ví dụ xe tải ba chân chở cát đầy, đầu kéo container 40 feet chở hàng. Nhà thầu và tư vấn tự quy ra tải trọng trục. Chụp ảnh xe hay vào khu vực của bạn càng tốt. Điều quan trọng là không ghi nhẹ hơn thực tế.
Nên để nhà thầu đề xuất loại mặt đường hay tự chọn trước?
Nếu chưa có kinh nghiệm, có thể để mở và yêu cầu mỗi nhà thầu đề xuất kèm lý do, mặt cắt và ưu nhược. Nhưng khi so giá, phải đưa về cùng một phương án, nếu không sẽ so một đường bê tông với một đường láng nhựa, không công bằng. Cách gọn là sau vòng đầu chốt một phương án rồi xin báo giá lại.
Đường làm trên đất thuê thì cần lưu ý gì thêm?
Đọc hợp đồng thuê đất xem có được làm công trình cố định, phải hoàn trả hiện trạng khi hết hạn không, ai sở hữu con đường sau này. Chuyện này ảnh hưởng tới việc chọn kết cấu bền lâu hay tạm thời, và phải thống nhất với chủ đất trước khi mời thầu.
Có nên gửi cùng lúc cho nhiều nhà thầu không?
Có, và nên gửi cùng một đề bài, cùng hạn nộp. Mời quá nhiều nhà thầu cho công trình nhỏ làm mất thời gian của cả hai bên, nhà thầu tốt có khi từ chối vì tỉ lệ trúng thấp. Với công trình nhỏ, ba đến năm nhà thầu được chọn lọc thường là vừa.
Nhà thầu đòi phí khảo sát trước khi báo giá có hợp lý không?
Với việc xem hiện trường thông thường thì nhiều nhà thầu không thu phí. Nếu cần khoan đất, thí nghiệm, đo đạc địa hình thì việc thu phí là bình thường vì có chi phí thật. Thoả thuận rõ trước kết quả khảo sát thuộc về ai, để có thể dùng cho các nhà thầu khác.