Báo giá làm đường chỉ so sánh được khi mỗi báo giá ghi rõ mặt cắt kết cấu: có những lớp nào từ nền lên mặt, mỗi lớp bằng vật liệu gì, dày bao nhiêu. Một con số "bao nhiêu tiền một mét vuông" không kèm mặt cắt gần như không có nghĩa, vì đường bê tông dày 16 cm trên móng đá dăm và đường bê tông dày 10 cm đổ thẳng trên đất đều gọi là "đường bê tông".
Bài này hướng dẫn cách đọc phần kết cấu trong báo giá, quy các báo giá về cùng một gốc để so, và những dấu hiệu cho thấy một báo giá rẻ vì bị cắt lớp chứ không phải vì nhà thầu làm hiệu quả. Phần đọc dự toán chi tiết (khối lượng, đơn giá, ca máy) ở một bài riêng.
Mặt cắt kết cấu là gì, đọc thế nào khi không học kỹ thuật
Hãy hình dung cắt ngang con đường bằng một nhát dao thẳng đứng rồi nhìn vào mặt cắt. Từ dưới lên sẽ thấy: nền đất (đất tự nhiên đã lu chặt hoặc đất đắp), lớp móng dưới, lớp móng trên, rồi tới lớp mặt. Với đường bê tông nhựa, lớp mặt có thể là hai lớp nhựa chồng lên nhau, giữa có tưới nhựa dính bám. Với đường bê tông xi măng, lớp mặt là tấm bê tông, bên dưới thường có lớp tạo phẳng hay lớp ngăn cách.
Trên bản vẽ, mặt cắt được thể hiện bằng các dải chồng nhau, mỗi dải ghi tên vật liệu và chiều dày, ví dụ "bê tông nhựa chặt hạt trung dày 7 cm", "cấp phối đá dăm loại I dày 15 cm". Nguyên tắc làm việc của kết cấu là tải từ bánh xe được phân bố dần xuống qua từng lớp: lớp trên cứng, chịu ma sát và mài mòn; các lớp dưới dày hơn, rẻ hơn, có nhiệm vụ trải tải ra diện rộng để đất nền không bị quá tải. Cắt bớt bất kỳ lớp nào cũng làm phần còn lại phải gánh thêm.
Người đi thuê không cần tự thiết kế mặt cắt, nhưng cần nhìn được ba điều: có đủ lớp móng không, chiều dày từng lớp ở mức nào, và vật liệu có ghi rõ loại không. Ba điều đó đủ để phát hiện phần lớn báo giá "đẹp giả".
Ví dụ hai báo giá cùng "đường bê tông nhựa" nhưng khác nhau
Bảng dưới là ví dụ giả định, không phải thiết kế cho công trình cụ thể nào. Nó cho thấy vì sao không thể so hai con số mét vuông khi chưa đặt mặt cắt cạnh nhau:
| Lớp (từ trên xuống) | Báo giá A | Báo giá B |
|---|---|---|
| Lớp mặt | Bê tông nhựa chặt hạt trung dày 7 cm | Bê tông nhựa hạt mịn dày 4 cm |
| Tưới nhựa | Có tưới thấm bám, ghi lượng tưới | Không nêu |
| Móng trên | Cấp phối đá dăm loại I dày 15 cm | Cấp phối đá dăm dày 10 cm, không ghi loại |
| Móng dưới | Cấp phối đá dăm loại II dày 20 cm | Không có |
| Nền | Đào bỏ đất hữu cơ, lu nền đạt độ chặt theo thiết kế | Lu lại mặt đất hiện có |
| Thoát nước | Rãnh dọc một bên, một cống qua đường | Không nêu |
Báo giá B có thể rẻ hơn rất nhiều tính theo mét vuông, và với xe con chạy thưa có khi vẫn tạm dùng được vài năm. Nhưng nếu đề bài là đường có xe tải, B không phải là "cùng con đường với giá tốt hơn" mà là một con đường khác hẳn. Muốn so, phải yêu cầu B báo lại theo mặt cắt của A, hoặc cả hai báo theo một mặt cắt do tư vấn đề ra.
Quy các báo giá về cùng một gốc: làm từng bước
Khi nhận được ba báo giá có mặt cắt khác nhau, làm theo trình tự sau để đưa về so được:
- Kẻ một bảng, mỗi cột một nhà thầu, mỗi hàng một lớp kết cấu và một hạng mục đi kèm (rãnh, cống, bó vỉa, hoàn trả, thí nghiệm).
- Điền đúng những gì từng báo giá ghi. Ô nào báo giá không nêu thì ghi "không nêu", đừng tự suy là có.
- Đánh dấu chỗ khác nhau: thiếu lớp, mỏng hơn, vật liệu khác loại, thiếu hạng mục.
- Chọn một phương án gốc. Nếu có thiết kế của tư vấn thì lấy thiết kế; nếu không, chọn phương án đầy đủ và hợp lý nhất trong số các đề xuất, có thể hỏi ý kiến một kỹ sư độc lập.
- Gửi lại phương án gốc cho tất cả nhà thầu, yêu cầu báo giá lại theo đúng mặt cắt đó và cùng danh mục hạng mục.
- So vòng hai. Lúc này chênh lệch giá mới phản ánh đúng năng lực tổ chức, nguồn vật liệu, cự ly vận chuyển của từng nhà thầu.
- Giữ toàn bộ bảng so và báo giá vòng hai làm phụ lục hợp đồng.
Bước gửi lại tốn thêm một tuần nhưng tránh được việc chọn nhầm. Nhà thầu chuyên nghiệp quen với cách làm này và thường đánh giá cao chủ đầu tư biết rõ mình đang mua gì.
Dấu hiệu báo giá rẻ vì bị cắt lớp
Không có lớp móng dưới hoặc chỉ một lớp móng mỏng. Với đường có xe tải, hai lớp móng là cấu tạo phổ biến. Báo giá chỉ có một lớp mỏng thường dựa vào nền đất cũ gánh tải, điều chỉ đúng khi nền rất tốt.
Ghi vật liệu chung chung. "Đá dăm" khác "cấp phối đá dăm loại I": cấp phối có thành phần hạt được kiểm soát để lu chặt, còn đá dăm một cỡ thì không. "Bê tông nhựa" không ghi chặt hay rỗng, hạt mịn hay trung cũng là dấu hiệu nên hỏi lại.
Chiều dày ghi "trung bình" hoặc "khoảng". Kết cấu thiết kế ghi chiều dày sau khi lu lèn. "Khoảng 5 cm" cho phép giao hàng mỏng hơn ở nhiều chỗ mà khó bắt lỗi.
Không có dòng thí nghiệm. Không thí nghiệm độ chặt, không khoan kiểm tra chiều dày lớp nhựa thì không có cách nào biết lớp có đủ hay không sau khi đã trải mặt.
Đơn vị tính lẫn lộn. Lớp nhựa báo theo tấn ở nhà thầu này, theo mét vuông ở nhà thầu kia. Quy đổi được nhưng phải biết chiều dày và khối lượng riêng giả định; nếu không quy đổi rõ thì không so được.
Các yếu tố làm giá thật sự khác nhau giữa các nhà thầu
Khi đã cùng một mặt cắt mà giá vẫn chênh, chênh lệch đó có lý do chính đáng. Cự ly từ trạm trộn bê tông nhựa hay mỏ đá tới công trình ảnh hưởng nhiều tới chi phí vận chuyển và cả chất lượng (nhựa nguội dần trên đường đi). Nhà thầu có sẵn đội máy gần đó không phải tốn chi phí di chuyển máy. Khối lượng nhỏ thì đơn giá mỗi mét vuông cao hơn vì chi phí điều máy, dựng hiện trường chia cho ít mét vuông.
Thời điểm cũng quan trọng: mùa khô nhiều công trình, máy và nhân lực khan; mùa mưa ít việc nhưng thi công khó, có khi phải chờ. Điều kiện hiện trường như đường vào hẹp, phải làm ban đêm, phải giữ lưu thông cho xe ra vào xưởng trong lúc làm đều cộng chi phí.
Vì vậy, giá thấp nhất sau khi đã quy về cùng gốc không nhất thiết là lựa chọn tốt nhất, nhưng cũng không đáng nghi chỉ vì thấp. Hỏi nhà thầu vì sao họ làm được giá đó: nếu câu trả lời cụ thể (trạm trộn cách hai cây số, máy đang làm công trình gần đó) thì hợp lý; nếu mơ hồ thì nên xem lại năng lực.
Câu hỏi nên đặt cho từng nhà thầu khi xem báo giá
Ngồi với từng nhà thầu, hỏi những câu dưới đây và ghi lại câu trả lời. Cách họ trả lời nói nhiều về chất lượng công việc sau này:
- Mặt cắt này được chọn dựa trên giả định nào về xe và đất nền?
- Bê tông nhựa (hoặc bê tông) lấy từ trạm nào, cách bao xa, có phiếu xuất trạm cho từng xe không?
- Lớp móng dùng cấp phối từ đâu, có kết quả thí nghiệm thành phần hạt không?
- Sau khi làm xong, kiểm tra chiều dày và độ chặt bằng cách nào, ai làm, chủ đầu tư có được chứng kiến không?
- Nếu đào lên gặp đất xấu sâu hơn dự kiến thì xử lý thế nào, tính tiền ra sao?
- Thời hạn bảo hành bao lâu, bảo hành những hư hỏng nào?
- Đã làm con đường tương tự ở đâu, có thể đến xem không?
Muốn có thêm đối chứng, bạn có thể tra danh bạ doanh nghiệp cầu đường của trang theo tỉnh, nhóm bê tông nhựa hoặc thi công đường bộ, để mời thêm một đơn vị báo giá theo cùng mặt cắt gốc.
Báo giá đường bê tông xi măng: những dòng kết cấu phải có
Đường bê tông xi măng là lựa chọn phổ biến cho đường thôn, đường nội bộ, sân bãi, và báo giá loại này cũng hay thiếu thông tin nhất. Một báo giá đủ để so phải ghi: chiều dày tấm bê tông, mác hoặc cấp độ bền bê tông, có cốt thép hay không và loại nào, lớp móng bên dưới (cấp phối đá dăm, cát gia cố, hay chỉ cát đầm), lớp ngăn cách giữa móng và tấm (thường là bạt hoặc giấy dầu để tấm co giãn không bị móng níu lại), và cách bố trí khe: khe co cắt bằng máy sau khi đổ, khe giãn ở chỗ tiếp giáp, khoảng cách giữa các khe.
Hai báo giá cùng ghi "đường bê tông dày 18 cm" vẫn có thể khác nhau nếu một bên dùng bê tông trộn tại chỗ bằng máy trộn nhỏ, một bên dùng bê tông thương phẩm từ trạm có phiếu cấp phối; một bên cắt khe đúng thời điểm, một bên để bê tông tự nứt. Những thứ đó không hiện ra trong con số mét vuông nhưng hiện ra rất rõ sau một mùa mưa, khi tấm nứt ngang loạn xạ ở giữa thay vì nứt gọn theo khe.
Vì vậy, khi so báo giá đường bê tông, thêm vào bảng so các hàng: nguồn bê tông, cấp độ bền, cách bảo dưỡng (che phủ, tưới ẩm bao nhiêu ngày), thời điểm và chiều sâu cắt khe, vật liệu chèn khe. Nhà thầu trả lời được cụ thể những hàng này thường là nhà thầu làm đường bê tông có bài bản.
Câu hỏi thường gặp
Báo giá theo mét vuông hay theo khối lượng từng lớp thì tốt hơn?
Báo theo mét vuông gọn, dễ so khi mặt cắt đã thống nhất. Báo theo khối lượng từng lớp minh bạch hơn và dễ xử lý khi thay đổi chiều dài, chiều dày. Cách tốt là yêu cầu cả hai: bảng khối lượng từng lớp và quy ra giá mỗi mét vuông để đối chiếu.
Có nên chọn lớp bê tông nhựa mỏng hơn để giảm chi phí không?
Chỉ nên khi tải thực sự nhẹ và người thiết kế đồng ý. Lớp mặt mỏng hơn mức cần thiết dễ nứt, bong khi xe nặng qua lại. Nếu ngân sách hạn chế, nhiều kỹ sư ưu tiên giữ đủ lớp móng và làm lớp mặt rẻ hơn (như láng nhựa) trước, rồi thảm nhựa sau, hơn là làm mỏng mọi lớp.
Nhà thầu nói nền đất cũ đã cứng, không cần lớp móng, có tin được không?
Đường đất cũ đã có xe chạy nhiều năm thường chặt ở phần vệt bánh, nhưng không đều và dễ yếu đi khi ngấm nước. Hỏi họ căn cứ nào để kết luận, có thí nghiệm độ chặt hay sức chịu tải không. Không có căn cứ thì nên giữ lớp móng.
Làm sao biết vật liệu ghi trong báo giá là đúng loại?
Yêu cầu nhà thầu cung cấp kết quả thí nghiệm vật liệu (thành phần hạt cấp phối, chỉ tiêu nhựa, cấp phối bê tông nhựa của trạm) trước khi đưa vào công trình, và quy định trong hợp đồng quyền lấy mẫu kiểm tra ngẫu nhiên khi vật liệu về công trường.
Hai nhà thầu cùng mặt cắt mà giá lệch gần gấp đôi thì sao?
Kiểm lại xem có cùng danh mục hạng mục không: thoát nước, hoàn trả, vận chuyển phế thải, thí nghiệm. Nếu đã cùng mà vẫn lệch lớn, hỏi kỹ cả hai bên về nguồn vật liệu, cự ly, đội máy. Lệch quá lớn ở phía thấp có khi do hiểu sai khối lượng.