Với công trình đường, phần mặt đường (các lớp móng, lớp mặt) thường đo trước được khá chính xác nên hợp với giá trọn gói hoặc đơn giá cố định; còn phần đào bỏ đất xấu, đắp nền, xử lý chỗ yếu thì khó lường trước nên hợp với thanh toán theo khối lượng thực tế có xác nhận. Nhiều hợp đồng làm đường nhỏ tốt nhất là ghép hai cách: trọn gói cho phần đã rõ, theo khối lượng cho phần chưa rõ.
Bài này không đi lại các mô hình hợp đồng xây dựng chung như EPC hay các loại giá hợp đồng theo luật; những thứ đó có trong tài liệu về quản lý dự án. Ở đây chỉ bàn những điểm riêng của việc thuê làm đường mà hợp đồng mẫu chung thường không có.
Vì sao đường khác nhà ở khi chọn loại giá hợp đồng
Xây nhà, phần lớn khối lượng nằm trên mặt đất và đo được từ bản vẽ: tường, sàn, cột. Làm đường thì một phần đáng kể chi phí nằm dưới mặt đất: đào bỏ bao nhiêu bùn, đắp bao nhiêu đất, có gặp túi bùn, mạch nước, rễ cây, móng công trình cũ hay không. Khảo sát giảm được rủi ro nhưng hiếm khi xoá hết, nhất là với công trình nhỏ không khoan đủ điểm.
Nếu ép toàn bộ vào giá trọn gói, nhà thầu cẩn thận sẽ cộng một khoản dự phòng lớn cho rủi ro nền, và bạn trả khoản đó dù rủi ro không xảy ra. Nhà thầu kém cẩn thận thì báo thấp, rồi khi gặp nền xấu sẽ có hai cách: đòi phát sinh, hoặc lặng lẽ không xử lý cho kịp tiến độ và giữ lợi nhuận. Cách thứ hai nguy hiểm hơn vì bạn không thấy, chỉ thấy đường lún sau một mùa mưa.
Ngược lại, nếu để toàn bộ theo khối lượng thực tế, phần mặt đường vốn đo rõ lại trở thành chỗ tranh luận mỗi lần đo, và nhà thầu ít động lực tối ưu. Vì vậy cách ghép hai phần là thực tế: mỗi phần dùng cách tính phù hợp với độ chắc chắn của nó.
Gợi ý cách chia hạng mục theo loại giá
Bảng dưới là gợi ý thường gặp cho đường nội bộ, đường thôn có giá trị vừa và nhỏ; công trình cụ thể có thể khác tuỳ mức khảo sát đã làm:
| Hạng mục | Mức chắc chắn | Cách tính hợp lý |
|---|---|---|
| Lớp mặt bê tông nhựa hoặc bê tông xi măng | Cao — đo theo diện tích, chiều dày thiết kế | Trọn gói hoặc đơn giá cố định theo m² |
| Các lớp móng cấp phối | Cao nếu cao độ nền đã chốt | Đơn giá cố định theo m³ đã lèn hoặc trọn gói |
| Đào bỏ đất hữu cơ, bùn | Thấp — phụ thuộc nền thực tế | Theo khối lượng thực tế, đo trước và sau khi đào |
| Đắp nền, tôn cao | Trung bình — phụ thuộc cao độ hiện trạng | Theo khối lượng thực tế có đo cao độ, hoặc trọn gói nếu đã đo kỹ |
| Xử lý điểm yếu cục bộ | Thấp | Đơn giá thoả thuận trước, khối lượng theo biên bản hiện trường |
| Rãnh, cống, bó vỉa | Cao | Trọn gói hoặc đơn giá theo m, theo cái |
Điểm mấu chốt của phần theo khối lượng là đơn giá phải chốt trước trong hợp đồng, chỉ khối lượng là đo sau. Không chốt đơn giá thì mỗi lần phát sinh lại là một lần mặc cả trong thế bị động.
Điều khoản kỹ thuật riêng của hợp đồng làm đường
Hợp đồng mẫu chung thường chỉ có câu "thi công đúng thiết kế, đúng tiêu chuẩn". Với đường, nên ghi cụ thể hơn, đính kèm thành phụ lục:
- Mặt cắt kết cấu đã thống nhất: từng lớp, vật liệu, chiều dày sau lu lèn; bề rộng từng lớp; bản vẽ mặt bằng có điểm đầu, điểm cuối, chỗ mở rộng.
- Cao độ hoàn thiện mặt đường ở một số điểm mốc, độ dốc ngang để thoát nước, hướng thoát nước ra rãnh hay ra cống.
- Yêu cầu vật liệu: loại cấp phối, loại bê tông nhựa hoặc cấp độ bền bê tông, nguồn cung cấp (trạm nào), giấy tờ chất lượng đi kèm.
- Cách kiểm tra: độ chặt nền và móng đo ở bao nhiêu điểm, ai làm; khoan lấy mẫu lớp nhựa ở bao nhiêu vị trí để đo chiều dày; độ bằng phẳng đo bằng thước dài.
- Quy định khi kết quả không đạt: lớp nào không đạt độ chặt phải lu thêm hoặc làm lại; lớp nhựa mỏng hơn mức cho phép thì xử lý thế nào (bù, giảm giá hay làm lại) — chốt trước.
- Điều kiện thời tiết: không thảm nhựa khi trời mưa hoặc mặt móng còn ướt; không đổ bê tông khi mưa lớn; ai chịu chi phí khi phải dừng.
- Đảm bảo giao thông và an toàn trong lúc thi công: rào chắn, biển báo, người cảnh giới, lối đi tạm cho xe ra vào cơ sở.
- Thời hạn bảo hành, những hư hỏng thuộc bảo hành (lún, nứt, bong ngoài mức bình thường), thời gian nhà thầu phải có mặt sau khi được báo.
Những điều khoản này nghe kỹ thuật, nhưng chính chúng là thứ giúp giải quyết tranh luận về sau. Một câu "lớp bê tông nhựa dày 7 cm, kiểm bằng khoan lõi ít nhất ba vị trí do hai bên chọn" có giá trị hơn nhiều trang cam kết chung chung.
Đo khối lượng phần đào đắp: cách làm để không cãi nhau
Phần theo khối lượng thực tế chỉ công bằng khi cả hai bên đồng ý cách đo từ trước. Cách thường dùng là đo cao độ hiện trạng trước khi đào tại các mặt cắt ngang cách nhau một khoảng đều (ví dụ mỗi 20 m hoặc dày hơn ở đoạn phức tạp), có cả đại diện chủ đầu tư ký xác nhận. Sau khi đào bỏ đến lớp đất tốt, đo lại cao độ đáy hố đào tại đúng các mặt cắt đó. Khối lượng đào là phần chênh giữa hai lần đo nhân với chiều dài.
Đắp cũng làm tương tự: đo cao độ trước đắp và sau khi đắp lu xong từng lớp. Cách này cần máy đo cao độ (máy thuỷ bình hoặc máy toàn đạc) và người biết đo, thường nhà thầu có sẵn; chủ đầu tư có thể thuê một người độc lập đo đối chứng nếu khối lượng lớn.
Điều quan trọng không kém là chứng kiến và chụp ảnh lúc đào xong, trước khi đắp lại. Khi đã lấp, không ai còn biết hố sâu bao nhiêu. Thoả thuận trong hợp đồng: nhà thầu phải báo trước khi lấp để chủ đầu tư hoặc người được uỷ quyền kiểm; không báo thì khối lượng chỉ tính theo thiết kế. Một điều khoản như vậy loại bỏ phần lớn tranh luận về sau.
Phương án tính theo chuyến xe đất thì đơn giản nhưng dễ sai lệch: xe chở không đầy, đất tơi xốp hay chặt khác nhau, khó kiểm số chuyến. Nếu dùng, nên kết hợp với đo cao độ để đối chiếu.
Những rủi ro riêng của đường nên phân bổ rõ trong hợp đồng
Gặp công trình ngầm. Đường ống nước, cáp điện, cáp viễn thông không có trong thông tin ban đầu. Ghi rõ ai chịu trách nhiệm xác định, ai chịu chi phí di dời hoặc bảo vệ, và nhà thầu phải dừng, báo ngay khi phát hiện chứ không tự xử lý.
Mưa kéo dài, ngập. Đường làm ngoài trời, mưa làm nền ướt không lu được, phải chờ khô. Hợp đồng nên có cách tính gia hạn thời gian do thời tiết bất thường, và yêu cầu nhà thầu che chắn, thoát nước tạm để giảm thiệt hại.
Phản ánh của hàng xóm. Bụi, tiếng ồn máy lu, xe tải chở vật liệu làm hư đường xóm. Ghi rõ nhà thầu phải tưới nước giảm bụi, giờ làm việc, và trách nhiệm sửa chữa đường hiện có bị hư do xe của họ.
Xe vẫn phải ra vào trong lúc làm. Doanh nghiệp không thể ngừng hoạt động. Thống nhất trước phương án làm từng nửa đường, làm theo đoạn, hoặc làm cuối tuần, và thời gian tối thiểu chờ trước khi cho xe nặng đi trên lớp mới (bê tông xi măng cần thời gian đạt cường độ).
Thay đổi giữa chừng: thủ tục gọn cho công trình nhỏ
Làm đường hay có thay đổi khi đã khởi công: mở rộng thêm một đoạn sân quay đầu, nâng cao độ thêm vì thấy nước ngập cao hơn dự tính, đổi lớp mặt từ láng nhựa sang bê tông nhựa vì có thêm ngân sách, thêm một cống qua đường. Mỗi thay đổi đều kéo theo tiền và thời gian, và là nguồn tranh chấp phổ biến nhất khi quyết toán nếu chỉ thoả thuận miệng ở hiện trường.
Cách gọn cho công trình nhỏ là quy định trong hợp đồng một mẫu "phiếu thay đổi" một trang: mô tả thay đổi, lý do, ai đề nghị, khối lượng tăng giảm, đơn giá áp dụng (lấy từ hợp đồng nếu đã có, thoả thuận mới nếu chưa có), số ngày gia hạn nếu có, chữ ký hai bên. Không có phiếu ký thì không thanh toán phần thay đổi — điều khoản này bảo vệ cả hai bên: chủ đầu tư không bị bất ngờ với hoá đơn cuối, nhà thầu có căn cứ đòi tiền cho việc đã làm thêm.
Thay đổi đụng tới kết cấu (giảm chiều dày, bỏ một lớp móng, đổi vật liệu) nên hỏi lại người đã thiết kế hoặc một kỹ sư độc lập trước khi ký phiếu. Những đề nghị "bỏ lớp này cho rẻ, nền đã tốt rồi" từ phía nhà thầu không phải lúc nào cũng sai, nhưng cần căn cứ kiểm tra, không chỉ cảm nhận bằng mắt.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng trọn gói có được tính phát sinh không?
Về nguyên tắc, trọn gói nghĩa là khối lượng trong phạm vi đã thoả thuận không được điều chỉnh. Phát sinh chỉ khi chủ đầu tư thay đổi phạm vi, thiết kế, hoặc gặp tình huống mà hợp đồng quy định là được điều chỉnh. Vì vậy phạm vi phải mô tả rất rõ, kèm bản vẽ và mặt cắt, để tránh tranh luận cái gì nằm trong gói.
Có cần công chứng hợp đồng làm đường không?
Hợp đồng thi công giữa doanh nghiệp hoặc cá nhân thường không bắt buộc công chứng theo quy định chung, nhưng phải lập thành văn bản rõ ràng, có chữ ký người có thẩm quyền. Với khu dân cư góp tiền, nên có biên bản họp thống nhất ai đứng tên ký thay cả xóm. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Nếu khoan lõi thấy lớp nhựa mỏng hơn thiết kế thì xử lý thế nào?
Tuỳ mức thiếu và điều khoản đã ghi. Thiếu nhỏ trong sai số cho phép thì chấp nhận. Thiếu nhiều ở diện rộng có thể yêu cầu thảm bù thêm lớp, giảm giá tương ứng, hoặc cào bỏ làm lại. Đây là lý do nên chốt trước cách xử lý trong hợp đồng thay vì bàn khi đã có kết quả.
Ai nên giữ mốc cao độ trong lúc thi công?
Mốc cao độ, mốc tim tuyến thường do nhà thầu lập và bảo vệ, nhưng chủ đầu tư nên có bản ghi tọa độ, cao độ các mốc và ảnh chụp vị trí. Mốc bị mất mà không có bản ghi thì việc đo khối lượng và kiểm cao độ hoàn thiện rất khó đối chiếu.
Có nên ghi phạt chậm tiến độ trong hợp đồng làm đường nhỏ không?
Nên có điều khoản, nhưng hợp lý và gắn với nguyên nhân thuộc về nhà thầu. Chậm do mưa bất thường, do chủ đầu tư bàn giao mặt bằng muộn hoặc thay đổi thiết kế thì không nên phạt. Mức phạt và giới hạn tối đa do hai bên thoả thuận trong khuôn khổ quy định hiện hành.