Với đường nhỏ, chủ đầu tư hoặc nhà thầu nhỏ thường không tự trộn mà mua bê tông nhựa nóng hoặc bê tông xi măng tươi (bê tông thương phẩm) từ trạm trộn. Chất lượng con đường khi đó phụ thuộc ba việc: chọn trạm đủ gần và có kiểm soát chất lượng, đặt đúng loại và đúng khối lượng, và kiểm từng xe khi đến công trường trước khi cho đổ hoặc rải.
Bài này đi qua ba việc đó, với hai loại vật liệu thường gặp nhất cho đường nội bộ, đường xóm, sân bãi. Kỹ thuật rải, lu bê tông nhựa và đổ, bảo dưỡng bê tông xi măng có ở các chuyên mục mặt đường nhựa và đường nông thôn của trang; ở đây chỉ nói chuyện mua và nhận.
Bê tông nhựa và bê tông tươi khác nhau ở chỗ nào khi mua
Hai loại vật liệu này đều trộn ở trạm rồi chở bằng xe đến công trường, nhưng "tuổi thọ trên xe" khác nhau. Bê tông nhựa nóng được trộn ở nhiệt độ cao, chở bằng xe tự đổ có bạt phủ, và phải được rải, lu khi còn đủ nóng. Nguội quá thì không lu chặt được, mặt đường rỗ, nhanh hỏng. Vì vậy cự ly và thời gian từ trạm đến công trường là yếu tố quyết định.
Bê tông xi măng tươi được trộn với nước ở trạm rồi chở bằng xe bồn có thùng quay. Từ lúc trộn, xi măng bắt đầu phản ứng; bê tông phải được đổ và đầm trong một khoảng thời gian giới hạn, thường kéo dài thêm được nhờ phụ gia nhưng không vô hạn. Xe kẹt đường, chờ lâu ở công trường, bê tông bắt đầu đông cứng trong thùng; thợ có xu hướng thêm nước cho dễ đổ, và đó là cách nhanh nhất làm giảm cường độ.
Đơn vị mua cũng khác: bê tông nhựa thường tính theo tấn (cân ở trạm), bê tông tươi tính theo mét khối. Biết quy đổi từ diện tích và chiều dày ra tấn hoặc mét khối là việc đầu tiên trước khi gọi trạm.
Chọn trạm: những câu hỏi trước khi đặt
Trạm cách công trường bao xa và đường đi thế nào? Không chỉ tính cây số mà tính thời gian thực tế vào giờ sẽ chở, có qua khu đông, cầu yếu, đường cấm tải không. Với bê tông nhựa nóng, khoảng cách càng ngắn càng tốt; với bê tông tươi, cần tính thời gian để xe đến và đổ hết trong giới hạn của loại bê tông đặt.
Trạm có phòng thí nghiệm và thiết kế cấp phối cho loại cần mua không? Một trạm làm ăn bài bản có kết quả thiết kế hỗn hợp cho từng loại bê tông nhựa và cấp phối cho từng cấp độ bền bê tông, có kiểm tra vật liệu đầu vào. Đề nghị xem các tài liệu đó.
Trạm có nhận đơn nhỏ không, và vào giờ nào? Trạm lớn ưu tiên công trình lớn; đơn vài xe có thể bị xếp lịch muộn hoặc giao giữa trưa nắng. Hỏi rõ trạm có cam kết giờ giao không và giao liên tục được bao nhiêu xe mỗi giờ để đổ một tấm hoặc rải một vệt liền mạch.
Đường vào công trường có cho xe trạm vào được không? Xe bồn, xe tự đổ tải trọng lớn có thể không vào được ngõ hẹp, cầu yếu, đường đất mềm sau mưa. Cần biết trước để chọn xe nhỏ hơn, bơm bê tông, hoặc trung chuyển — mỗi phương án đều ảnh hưởng chi phí và thời gian.
Tính khối lượng để đặt: ví dụ giả định
Đặt thiếu thì phải gọi thêm xe giữa chừng, tạo mạch ngừng xấu; đặt thừa thì đổ bỏ hoặc trả tiền phần không dùng. Bảng dưới là ví dụ giả định để thấy cách tính, con số thực tế theo thiết kế và kết quả thí nghiệm của trạm:
| Hạng mục | Cách tính | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Diện tích cần làm | Dài × rộng, cộng chỗ mở rộng | 150 m × 4 m = 600 m² |
| Bê tông nhựa dày 5 cm sau lu | Diện tích × chiều dày × khối lượng thể tích (khoảng 2,3 t/m³) | 600 × 0,05 × 2,3 ≈ 69 t |
| Bê tông tươi dày 16 cm | Diện tích × chiều dày | 600 × 0,16 = 96 m³ |
| Dự phòng | Một phần nhỏ cho mặt nền không phẳng, hao hụt khi đổ | Thêm vài phần trăm, chốt với nhà thầu |
| Số xe | Khối lượng ÷ tải mỗi xe | Ví dụ xe bồn 7 m³: khoảng 14 xe |
Mặt móng càng phẳng, đúng cao độ thì lượng dự phòng càng nhỏ. Mặt móng lồi lõm vài phân là có thể thiếu cả xe bê tông, nên kiểm cao độ móng trước ngày đổ là cách tiết kiệm trực tiếp nhất. Với đơn lớn, chia đặt theo từng đợt, đổ xong đợt này đo lại phần còn lại rồi mới chốt số xe cuối.
Phiếu xuất trạm: đọc những dòng nào
Mỗi xe rời trạm nên có một phiếu xuất (phiếu giao hàng, phiếu cân). Người nhận ở công trường giữ một liên. Những dòng cần đọc:
- Tên trạm, ngày, số xe (biển số), số phiếu liên tục — để đối chiếu và tránh trùng phiếu.
- Loại vật liệu đúng như đặt: loại bê tông nhựa (chặt hay rỗng, cỡ hạt) hoặc cấp độ bền bê tông, có phụ gia gì.
- Khối lượng: với bê tông nhựa là số cân bì và cân tổng, ra khối lượng tịnh; với bê tông tươi là số mét khối.
- Giờ xuất trạm. Với bê tông tươi, đây là mốc để tính thời gian từ lúc trộn đến lúc đổ.
- Nhiệt độ lúc xuất với bê tông nhựa, nếu trạm có ghi.
- Chỗ ký nhận của người ở công trường, ghi giờ xe đến và giờ đổ xong.
Cuối ngày, cộng khối lượng các phiếu và so với khối lượng tính theo diện tích và chiều dày thực làm. Lệch nhiều về phía thiếu nghĩa là lớp đã rải hoặc đổ mỏng hơn thiết kế; lệch nhiều về phía thừa thì cần hỏi phần dư đi đâu.
Kiểm từng xe khi đến công trường
Việc kiểm mất vài phút mỗi xe nhưng là điểm cuối cùng có thể từ chối vật liệu không đạt. Giao cho một người cụ thể làm, không phải "ai rảnh thì nhìn":
- Đối chiếu phiếu xuất với đơn đặt: đúng loại, đúng khối lượng, giờ xuất trạm.
- Bê tông nhựa: xem bạt phủ có kín không, nhìn bề mặt có chỗ khô trắng, vón cục, hay chảy nhựa ra đáy thùng không; đo nhiệt độ bằng nhiệt kế que cắm vào khối nhựa. Nhựa nguội dưới mức chỉ dẫn kỹ thuật thì không nên nhận.
- Bê tông tươi: tính thời gian từ giờ xuất trạm; quá thời gian cho phép thì báo người phụ trách kỹ thuật quyết định. Cho xe xả thử một ít, xem bê tông có đồng đều, có phân tầng (đá tách khỏi vữa) không.
- Với bê tông tươi, thử độ sụt bằng côn tiêu chuẩn ở những xe theo tần suất đã thoả thuận, so với độ sụt đặt hàng. Lấy mẫu đúc khối lập phương hoặc trụ để thử cường độ sau này, có ký tên, ghi xe nào.
- Không cho tài xế hoặc thợ tự ý thêm nước vào thùng xe để bê tông dễ đổ. Nếu bê tông khô quá, báo trạm và người phụ trách kỹ thuật; việc dùng phụ gia điều chỉnh tại chỗ phải theo chỉ dẫn của trạm.
- Ghi vào sổ nhận: số phiếu, giờ đến, kết quả kiểm, nhận hay trả, người kiểm.
Từ chối một xe là việc khó chịu, nhưng rẻ hơn rất nhiều so với một tấm bê tông yếu phải đập bỏ hay một đoạn thảm nhựa bong sau vài tháng. Thoả thuận trước với trạm về trường hợp trả xe để không tranh cãi tại chỗ.
Phối hợp giữa trạm, nhà thầu và chủ đầu tư trong ngày đổ
Ngày đổ bê tông hay thảm nhựa là ngày dễ lộn xộn nhất. Việc nên làm từ hôm trước: kiểm lại cao độ, độ sạch, độ ẩm của mặt móng; kiểm ván khuôn, khe với đường bê tông; kiểm máy rải, lu, máy đầm, máy cắt khe đã có mặt và chạy được; xem dự báo thời tiết. Thống nhất với trạm giờ xe đầu tiên và nhịp giao, có số liên lạc của người điều độ ở trạm.
Trong ngày, một người ở công trường giữ nhịp với trạm: báo trạm tăng, giảm hoặc dừng xe theo tốc độ đổ thực tế. Trời đổ mưa thì quyết định dừng nhanh, báo trạm ngừng xuất, xử lý mạch ngừng đúng kỹ thuật. Xe dồn ứ chờ ở công trường vừa làm vật liệu kém đi, vừa phát sinh tranh cãi về trách nhiệm.
Khi tìm trạm trộn bê tông nhựa hoặc bê tông thương phẩm gần công trường, có thể tra danh bạ doanh nghiệp cầu đường của trang theo tỉnh, nhóm bê tông nhựa và vật tư, để có vài trạm hỏi năng lực và lịch giao trước khi chọn.
Hồ sơ chất lượng nên xin từ trạm sau khi giao
Kết quả thiết kế hỗn hợp hoặc cấp phối. Với bê tông nhựa, đó là bản thiết kế hỗn hợp của đúng loại đã giao: thành phần cỡ hạt, hàm lượng nhựa, khối lượng thể tích mẫu chuẩn. Con số khối lượng thể tích này cũng là căn cứ để quy đổi tấn sang chiều dày khi đối chiếu. Với bê tông tươi, đó là bảng cấp phối cho cấp độ bền đã đặt, gồm loại xi măng và phụ gia.
Chứng chỉ vật liệu đầu vào của đợt đó. Chứng chỉ lô nhựa đường hoặc xi măng mà trạm đang dùng, kết quả thí nghiệm đá, cát. Trạm có kiểm soát chất lượng sẽ có sẵn những giấy này; trạm không đưa được thì đáng cân nhắc cho lần sau.
Kết quả thử mẫu. Mẫu bê tông đúc tại công trường được bảo dưỡng và nén ở các tuổi theo yêu cầu; mẫu bê tông nhựa có thể khoan lõi sau khi lu để đo chiều dày, độ chặt. Thoả thuận trước ai giữ mẫu, gửi phòng thí nghiệm nào, để kết quả không do một bên tự làm tự ký.
Tổng hợp phiếu xuất của cả đợt. Bảng kê các phiếu, tổng khối lượng, đối chiếu với hoá đơn. Với khu dân cư góp tiền, bảng này cùng hoá đơn là chứng từ quan trọng để công khai chi tiêu.
Câu hỏi thường gặp
Mua bê tông nhựa nguội đóng bao có thay được bê tông nhựa nóng không?
Bê tông nhựa nguội đóng bao tiện cho vá ổ gà nhỏ, sửa tạm, khối lượng ít. Nó không thay được bê tông nhựa nóng cho thảm cả con đường vì cường độ, độ bền và chi phí trên mỗi mét vuông khác nhau. Dùng đúng việc: vá nhỏ thì tiện, làm mặt đường mới thì nên dùng loại nóng.
Có nên tự trộn bê tông tại chỗ thay vì mua bê tông tươi?
Với khối lượng rất nhỏ ở nơi xe bồn không vào được, trộn tại chỗ là thực tế. Khi đó phải đong vật liệu bằng thùng đo cố định, không ước lượng bằng xẻng, và kiểm soát lượng nước. Với khối lượng vừa và lớn, bê tông tươi từ trạm thường đồng đều hơn và có phiếu kiểm soát.
Độ sụt bê tông là gì và vì sao quan trọng?
Độ sụt là thước đo độ dẻo của bê tông tươi: đổ bê tông vào một côn tiêu chuẩn, nhấc côn lên, đo khối bê tông sụt xuống bao nhiêu. Độ sụt cao quá thường do nhiều nước, làm giảm cường độ; thấp quá thì khó đổ, đầm. Độ sụt yêu cầu được chọn theo cách đổ và ghi khi đặt hàng.
Thừa bê tông tươi sau khi đổ thì xử lý thế nào?
Thoả thuận trước với trạm về phần thừa: trạm thu hồi, chủ đầu tư dùng đổ việc phụ như bó nền, lối đi, hay phải trả tiền. Không đổ bỏ bê tông thừa ra rãnh, ruộng, đất của người khác. Tính khối lượng sát và chia đợt xe cuối là cách giảm thừa hiệu quả nhất.
Trời nắng gắt buổi trưa có nên nhận bê tông tươi không?
Nắng gắt làm bê tông mất nước nhanh, đông kết sớm, bề mặt dễ nứt. Nên đổ vào sáng sớm hoặc chiều mát, che phủ và bảo dưỡng ẩm ngay sau khi hoàn thiện. Nếu buộc phải đổ trưa, trao đổi với trạm về phụ gia phù hợp và tăng người làm để đổ nhanh.