Tổ chức giao thông khi thi công đường là sắp xếp lại dòng xe quanh chỗ làm sao cho người lái biết trước, có đủ quãng để giảm tốc và chuyển làn, đi qua chỗ hẹp một cách dễ đoán, rồi trở lại đường bình thường. Một phương án đúng chia đoạn đường quanh công trường thành năm vùng nối tiếp: vùng cảnh báo trước, vùng chuyển tiếp, vùng đệm, vùng làm việc và vùng kết thúc. Thiếu vùng nào thì tai nạn hay xảy ra đúng ở vùng đó.
Nhiều công trường đặt đủ biển mà xe vẫn đâm vào rào, vì biển đặt quá gần, cọc tiêu dồn làn quá gắt, hoặc máy móc đứng sát mép làn xe không chừa khoảng trống. Bài này giải thích từng vùng có nhiệm vụ gì, yếu tố nào quyết định chiều dài của nó, và những lỗi hay gặp ngoài hiện trường. Kích thước, khoảng cách cụ thể luôn lấy theo quy chuẩn báo hiệu đường bộ hiện hành và phương án đã được cơ quan quản lý đường chấp thuận; các con số trong bài chỉ để hình dung.
Vì sao phải có phương án tổ chức giao thông riêng cho từng công trường
Một con đường đang khai thác được thiết kế để người lái chạy theo thói quen: làn rộng đều, tốc độ ổn định, không có vật cản. Công trường phá vỡ thói quen đó. Làn bị thu hẹp, mặt đường chỗ cao chỗ thấp, có người và máy đứng ngay cạnh dòng xe. Người lái chỉ phản ứng đúng nếu được báo đủ sớm và được dẫn đi bằng những tín hiệu nhất quán.
Vì vậy trước khi thi công trên đường đang khai thác, đơn vị thi công phải lập phương án đảm bảo an toàn giao thông, trình cơ quan quản lý tuyến đường chấp thuận theo quy định hiện hành, và chỉ được rào chắn đúng phạm vi, đúng thời gian đã nêu. Phương án không phải tờ giấy thủ tục. Nó là bản vẽ cho biết đặt biển nào ở đâu, cọc tiêu dồn làn bao dài, ai cảnh giới ở vị trí nào, ban đêm thắp đèn ra sao, và khi đổi giai đoạn thi công thì dời rào thế nào.
Mỗi công trường cần phương án riêng vì các yếu tố quyết định khác nhau: tốc độ xe trên tuyến, lưu lượng và tỷ lệ xe tải, số làn, đường thẳng hay đường cong, có dốc che tầm nhìn hay không, có nút giao hay lối ra vào nhà dân gần đó. Một phương án sao chép từ quốc lộ bằng phẳng sang đoạn đèo quanh co thường đặt biển cảnh báo khuất sau khúc cua, đúng chỗ người lái không thể nhìn thấy.
Năm vùng của một đoạn thi công và nhiệm vụ của từng vùng
Hình dung đoạn đường theo chiều xe chạy tới, ta gặp lần lượt các vùng dưới đây. Tên gọi có thể khác nhau giữa tài liệu, nhưng chức năng thì giống nhau.
| Vùng | Nhiệm vụ | Thứ đặt ở đó |
|---|---|---|
| Cảnh báo trước | Báo cho người lái biết phía trước có công trường, cần giảm tốc, chuẩn bị chuyển làn | Biển báo công trường, biển hạn chế tốc độ, biển báo hẹp đường, có thể thêm đèn nháy |
| Chuyển tiếp | Dồn xe từ làn bị đóng sang làn còn lại một cách êm, không gấp | Hàng cọc tiêu hoặc rào xếp xiên, biển chỉ hướng đi, đèn mũi tên |
| Đệm | Khoảng trống bảo vệ giữa chỗ dồn làn và chỗ người làm; xe lỡ lao vào thì còn chỗ dừng | Để trống, không đặt máy, không để vật liệu, không cho người đứng |
| Làm việc | Nơi người và máy hoạt động, có rào ngăn với làn xe chạy | Rào chắn dọc, khoảng cách ngang an toàn tới làn xe, lối vào ra cho xe công trình |
| Kết thúc | Đưa xe trở lại làn bình thường và báo hết công trường | Cọc tiêu xiên mở làn, biển hết hạn chế |
Vùng đệm là vùng bị bỏ rơi nhiều nhất, vì nhìn qua thì giống khoảng đất trống phí phạm. Đội thi công hay dùng nó để đỗ xe ben, chất cát, đặt máy phát điện. Trong khi đó, nếu một xe tải mất tập trung lao qua hàng cọc tiêu dồn làn, chính khoảng trống này quyết định xe dừng lại trước hay sau chỗ có người.
Vùng cảnh báo trước dài bao nhiêu là đủ
Nguyên tắc chung rất đơn giản: xe chạy càng nhanh thì cần được báo càng sớm. Người lái cần thời gian để nhìn thấy biển, hiểu biển, quyết định giảm tốc và thực hiện giảm tốc. Ở tuyến đường đô thị tốc độ thấp, quãng cảnh báo có thể chỉ vài chục mét; trên quốc lộ hoặc đường cao tốc, biển đầu tiên phải đặt cách công trường hàng trăm mét, và thường cần nhiều biển lặp lại theo cấp độ, kiểu như "công trường phía trước", rồi "hạn chế tốc độ", rồi "đường hẹp bên trái".
Hai chỗ hay sai là đặt biển khuất và đặt biển quá dày. Biển khuất là biển đặt ngay sau đỉnh dốc, sau khúc cua, sau hàng cây hay sau xe đỗ ven đường. Khi đó quãng cảnh báo trên giấy vẫn đủ, nhưng quãng người lái thực sự nhìn thấy thì ngắn hơn nhiều. Phương án tốt phải xét tầm nhìn thực tế tại chỗ, có khi phải dời cả vùng cảnh báo ra xa hơn khúc cua.
Biển quá dày, đặt sát nhau với nhiều nội dung, lại làm người lái không kịp đọc và bỏ qua tất cả. Một cụm chỉ nên mang một thông điệp chính. Ở nơi có lối rẽ hoặc nút giao nằm giữa vùng cảnh báo, phải lặp lại biển cho dòng xe nhập vào từ đường nhánh, vì những người này chưa hề thấy cụm biển đầu tiên.
Vùng chuyển tiếp: dồn làn êm hay dồn làn gắt
Vùng chuyển tiếp là hàng cọc tiêu hoặc rào xếp chéo, kéo xe từ làn bị đóng sang làn bên cạnh. Độ dài của hàng chéo này quyết định xe phải đánh lái gắt hay nhẹ. Dồn quá ngắn, xe chạy nhanh không kịp nhập làn, phải phanh gấp hoặc chen ngang, và xe phía sau dễ đâm đuôi. Các quy chuẩn và hướng dẫn trên thế giới đều tính chiều dài đoạn chuyển tiếp tăng theo tốc độ và theo bề rộng làn cần dồn; nguyên tắc ấy cũng là cách đọc bản vẽ phương án ở Việt Nam.
Trên thực địa, dấu hiệu dễ thấy của vùng chuyển tiếp quá ngắn là cọc tiêu đầu hàng bị xe cán đổ liên tục, hay có vệt phanh trước hàng cọc. Khi thấy vậy, không nên chỉ dựng lại cọc mà phải kéo dài đoạn dồn làn, thêm biển báo trước hoặc giảm tốc độ cho phép.
Khoảng cách giữa các cọc tiêu trong vùng chuyển tiếp cũng cần dày hơn ở vùng làm việc, để người lái nhìn thấy một đường dẫn liền mạch thay vì những chấm rời rạc. Ban đêm, mũi đầu của hàng chéo nên có đèn mũi tên hoặc đèn nháy, vì đó là điểm xe hay đâm vào nhất.
Các kiểu tổ chức giao thông thường gặp
Tuỳ bề rộng mặt đường và lưu lượng, phương án có thể chọn một trong những kiểu sau, mỗi kiểu có cái giá riêng:
- Đóng một làn, giữ hai chiều ở các làn còn lại: áp dụng cho đường bốn làn trở lên. Dòng xe hẹp lại nhưng không phải dừng. Cần chú ý xe máy bị dồn chung với ô tô.
- Chạy luân phiên trên một làn: áp dụng cho đường hai làn khi phải làm một nửa mặt đường. Hai chiều xe thay nhau đi qua, điều khiển bằng người cảnh giới cầm biển hoặc đèn tín hiệu tạm. Gây ùn, nên thường giới hạn chiều dài đoạn làm và giờ làm.
- Chuyển làn sang chiều ngược lại: trên đường có dải phân cách, mở dải phân cách để một chiều xe sang đi tạm bên kia. Cần rào phân cách tạm giữa hai chiều đang đi sát nhau.
- Làm đường tránh tạm: khi phải đóng hẳn mặt đường (thay cống, làm cầu), đắp một đoạn tránh bên cạnh. Đường tránh cũng cần mặt đường đủ chắc, có biển, có đèn, có thoát nước.
- Phân luồng từ xa: hướng xe sang tuyến khác ngay từ nút giao trước đó. Hiệu quả với xe tải nặng nhưng cần cơ quan quản lý đường phối hợp và thông báo công khai.
- Thi công di động: những việc ngắn như vá ổ gà, sơn vạch, cắt cỏ, dùng một đoàn xe di chuyển theo, có xe đệm phía sau gắn biển và đèn mũi tên, thay vì rào cố định.
Chọn kiểu nào là bài toán giữa an toàn, thời gian thi công và mức gây ùn. Một phương án ít gây ùn nhưng ép người làm việc sát dòng xe chạy nhanh là phương án đắt về rủi ro, dù nhìn bảng chi phí thấy rẻ.
Khoảng cách ngang và chuyện máy đứng lấn làn
Vùng làm việc không chỉ cần rào ngăn mà còn cần khoảng cách ngang giữa mép rào và mép làn xe chạy. Khoảng đó cho phép gương xe tải lướt qua mà không quệt vào người, và cho phép công nhân đứng làm mà không bị gió hút của xe lớn kéo nghiêng. Đường càng nhanh, khoảng cách ngang cần càng rộng, hoặc phải thay cọc tiêu bằng rào cứng như khối bê tông, rào nhựa đổ nước.
Lỗi điển hình là máy lu, máy rải hay xe ben quay đầu, lùi, hoặc vươn cần ra khỏi phạm vi rào trong lúc làm. Phần đuôi máy đào khi xoay toa, cần cẩu khi quay, đều có thể quét ra làn xe. Phương án phải xác định trước vùng quay của máy và rào đủ rộng cho vùng đó, hoặc bố trí người cảnh giới dừng xe trong lúc máy thao tác ra phía làn.
Lối vào ra của xe chở vật liệu cũng là điểm nguy hiểm. Xe ben chậm, nặng, nhập vào dòng xe chạy nhanh từ trong công trường ra cần có người hướng dẫn và cần quãng nhìn đủ dài. Nhiều phương án chỉ vẽ rào mà quên vẽ cửa ra vào, để rồi tài xế tự chọn chỗ chui qua hàng cọc tiêu.
Bảng kiểm khi đi xem một công trường trên đường
Dù là chủ đầu tư, kỹ sư mới hay người dân sống ven tuyến, có thể tự kiểm nhanh những điểm sau khi đi qua công trường từ cả hai chiều:
- Biển cảnh báo đầu tiên có nhìn thấy được từ xa không, hay bị khuất sau khúc cua, dốc, xe đỗ?
- Hàng cọc tiêu dồn làn có đủ dài để xe đổi làn êm, hay đầu hàng cọc bị cán đổ, có vệt phanh?
- Vùng đệm có để trống không, hay đang có xe, vật liệu, người đứng?
- Máy móc có làm việc trong phạm vi rào không, hay đuôi máy, cần cẩu quét ra làn xe?
- Công nhân có mặc áo phản quang, đội mũ, và có người cảnh giới ở chỗ cần không?
- Ban đêm có đèn ở mũi dồn làn, đèn dọc hàng rào, biển có còn phản quang không?
- Mặt đường chỗ chuyển tiếp có bậc cao thấp, đá rơi, hố đào không che chắn không?
- Khi hết giờ làm, rào chắn có được thu gọn về đúng phạm vi cần thiết không, hay bỏ nguyên cả đoạn dài vô cớ?
Thấy điểm không ổn thì báo cho chỉ huy trưởng công trường hoặc đơn vị quản lý tuyến đường. Người lái ngang qua không có nghĩa vụ đoán ý đồ của người lập phương án; công trường phải tự làm cho mình dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Ai phải lập và chịu trách nhiệm phương án tổ chức giao thông khi thi công?
Thông thường đơn vị thi công lập phương án, chủ đầu tư thông qua, cơ quan quản lý tuyến đường xem xét chấp thuận theo quy định hiện hành trước khi được rào chắn. Khi thi công, đơn vị thi công chịu trách nhiệm duy trì đúng phương án, còn tư vấn giám sát và cơ quan quản lý đường kiểm tra việc thực hiện.
Vì sao công trường đặt đủ biển mà xe vẫn đâm vào rào?
Thường vì biển đặt khuất hoặc quá gần nên người lái không đủ quãng để giảm tốc, vì đoạn dồn làn quá ngắn, hoặc vì ban đêm thiếu đèn ở mũi rào. Cũng có khi tốc độ cho phép không được hạ phù hợp với chỗ hẹp. Đủ số lượng biển không đồng nghĩa với bố trí đúng.
Có thể dùng cọc tiêu nhựa thay cho rào cứng không?
Cọc tiêu dẫn hướng tốt nhưng không giữ được xe. Ở đường tốc độ thấp, việc ngắn và có khoảng cách ngang rộng, cọc tiêu thường đủ. Ở đường tốc độ cao, người làm việc sát làn xe hoặc có hố đào sâu cạnh làn, nên dùng rào có khả năng chặn xe như khối bê tông hay rào nhựa đổ nước.
Thi công di động như vá ổ gà có cần phương án không?
Có, nhưng ở dạng phương án thi công di động: đoàn xe gồm xe làm việc, xe đệm phía sau có biển và đèn mũi tên, người cảnh giới, và quy định đoạn dài mỗi lần dừng. Việc ngắn chỉ vài phút vẫn có thể nguy hiểm vì xe phía sau không kịp nhận ra.
Khi đổi giai đoạn thi công thì phương án có giữ nguyên không?
Không. Mỗi giai đoạn làm một phía đường, làm nút giao hay làm mặt cầu thường cần sơ đồ rào khác nhau. Lúc chuyển giai đoạn là lúc dễ sai nhất vì vạch sơn cũ còn trên mặt đường chỉ dẫn ngược với rào mới; cần che hoặc xoá vạch cũ và kiểm tra lại toàn bộ biển.
Người dân ven đường cần làm gì khi lối ra vào nhà bị rào chắn?
Có thể đề nghị chỉ huy công trường bố trí lối đi tạm an toàn, nhất là cho người già, trẻ em, xe máy. Phương án tốt đã tính trước lối vào nhà dân, cửa hàng ven tuyến. Nếu không được giải quyết, có thể phản ánh tới chính quyền địa phương hoặc cơ quan quản lý tuyến đường.