Thiết bị an toàn giao thông tạm ở công trường đường bộ chia làm hai nhóm: nhóm dẫn hướng và cảnh báo (biển báo tạm, cọc tiêu, rào nhẹ, đèn) chỉ cho người lái biết phải đi đâu, và nhóm ngăn chặn (khối bê tông, rào thép, rào nhựa đổ nước được thiết kế để chịu va chạm) giữ cho xe lạc hướng không lao vào chỗ người làm hay hố đào. Nhầm hai nhóm này là lỗi phổ biến nhất: dùng cọc tiêu nhựa để "bảo vệ" người làm việc sát làn xe tốc độ cao.
Bài này đi qua từng loại thiết bị, cách đặt để người lái hiểu ngay, và những lỗi khiến thiết bị đủ mà vẫn vô dụng. Hình dạng, màu sắc và ý nghĩa biển báo theo quy chuẩn quốc gia về báo hiệu đường bộ hiện hành; vị trí cụ thể theo phương án tổ chức giao thông đã được chấp thuận cho từng công trường.
Hai nhóm thiết bị và việc mỗi nhóm làm được
Câu hỏi đầu tiên khi chọn thiết bị là: nếu một xe lao vào đây, điều gì sẽ xảy ra? Bảng dưới so sánh các loại thường gặp.
| Thiết bị | Làm được | Không làm được |
|---|---|---|
| Cọc tiêu nhựa (nón giao thông) | Vạch đường dẫn hướng nhanh, nhẹ, dễ dời | Không cản được xe, dễ đổ khi gió hoặc xe lớn chạy qua |
| Rào nhẹ, rào lưới, dây căng | Ngăn người đi bộ, đánh dấu phạm vi | Không chịu va chạm của xe |
| Rào nhựa đổ nước hoặc cát | Dẫn hướng liên tục, cản được xe chạy chậm ở mức nhất định khi nối liền và đủ nước | Không giữ được xe nặng chạy nhanh; rỗng, hở khớp thì gần như vô dụng |
| Khối bê tông phân cách tạm | Chặn và chuyển hướng xe khi đặt liền, có liên kết, đầu khối được xử lý | Đầu khối để trơ lại thành vật cản cứng nguy hiểm |
| Xe đệm có thiết bị hấp thụ va chạm | Hấp thụ cú đâm từ phía sau trong thi công di động | Không thay được việc cảnh báo từ xa |
Ở đường tốc độ thấp, việc ngắn, có khoảng cách ngang rộng, nhóm dẫn hướng thường đủ. Ở đường tốc độ cao, hố đào sâu sát mép làn, người đứng làm cạnh dòng xe tải, thì cần nhóm ngăn chặn. Quyết định này thuộc về người lập phương án, nhưng người đi kiểm hiện trường cần nhận ra khi nào thiết bị đặt không đúng nhóm.
Biển báo tạm: đặt ở đâu, cao bao nhiêu, bao nhiêu biển
Biển báo công trường dùng cùng hệ biển với đường bình thường: biển báo nguy hiểm hình tam giác viền đỏ nền vàng cho "công trường", "đường hẹp", biển hiệu lệnh và biển cấm cho hạn chế tốc độ, cấm vượt, biển chỉ dẫn cho hướng đi tạm. Khác biệt là chúng được dựng tạm trên chân di động, nên dễ bị đặt sai chiều cao, sai góc, hoặc bị gió quật ngã.
Ba nguyên tắc khi dựng biển tạm. Một, mặt biển hướng thẳng về phía người lái, không xoay xiên theo kiểu tiện tay. Hai, đặt ở mép đường phía tay phải theo chiều xe chạy, đường nhiều làn chiều nhanh thì nên lặp ở cả hai bên vì xe làn trong không nhìn thấy biển bên phải khi bị xe tải che. Ba, chân biển được chằn chắc bằng bao cát chứ không bằng cục đá, viên gạch đặt hờ, vì biển đổ nằm giữa đường còn nguy hiểm hơn không có biển.
Khi việc thi công tạm dừng, nhất là qua đêm hay nghỉ lễ mà mặt đường đã được trả lại, phải che hoặc gỡ biển hạn chế. Biển "đường hẹp" đứng trước một con đường đã thông, biển hạn chế tốc độ thấp trên đoạn không còn công trường, làm người lái quen với việc lờ biển đi. Đến khi biển đúng thì không ai tin.
Cọc tiêu và rào dẫn hướng: khoảng cách và sự liền mạch
Cọc tiêu, hay nón giao thông, là thiết bị được dùng nhiều nhất vì nhẹ và rẻ. Hiệu quả của nó đến từ việc tạo một đường thẳng liền mạch trong mắt người lái. Đặt thưa quá, người lái thấy những chấm rời rạc và không hiểu ranh giới ở đâu; đặt dày ở đoạn dồn làn và thưa hơn dọc vùng làm việc là cách thường gặp.
Cọc tiêu cho đường tốc độ cao cần cao hơn và có dải phản quang, đặt trên đế nặng để không bị gió của xe tải thổi lật. Cọc tiêu đã bạc màu, mất dải phản quang, nứt đế, thì nên thay chứ không nên tiếp tục dùng cho ca đêm. Một hàng cọc có vài cái đổ cũng làm đứt đường dẫn, nên phải có người đi kiểm và dựng lại theo ca.
Rào dẫn hướng dạng tấm, có sọc chéo đỏ trắng hoặc vàng đen, dùng để đánh dấu đầu vùng làm việc, hai bên hố đào, hoặc chặn hẳn một làn. Sọc chéo chỉ phía xe phải đi: sọc nghiêng xuống về bên nào thì xe đi về bên đó. Đặt ngược chiều sọc là lỗi nhỏ nhưng làm người lái lưỡng lự đúng ở chỗ cần quyết nhanh.
Rào ngăn chặn: khối bê tông và rào đổ nước dùng thế nào cho đúng
Khối bê tông phân cách tạm, thường có mặt cắt dạng chân loe để bánh xe leo lên một đoạn rồi bị đẩy trở lại, chỉ phát huy khi các khối đặt nối nhau thành một tuyến liền và có liên kết giữa các khối. Đặt rời từng khối cách quãng thì mỗi khối trở thành một vật cản cứng, xe đâm vào đầu khối có thể tệ hơn không có gì.
Đầu tuyến rào cứng là điểm nguy hiểm nhất. Nếu đầu khối quay thẳng vào dòng xe, cần được kéo xiên ra xa mép làn, che bằng thiết bị hấp thụ va chạm, hoặc ít nhất có đèn và vạch phản quang nổi bật. Bỏ trơ đầu khối bê tông giữa đường ban đêm là kiểu bố trí đã gây ra nhiều tai nạn nghiêm trọng.
Rào nhựa đổ nước nhẹ khi vận chuyển, đổ nước hoặc cát vào mới có khối lượng. Rào đổ thiếu nước, nước rò hết sau vài ngày, hoặc các tấm không móc khớp với nhau thì chỉ còn tác dụng dẫn hướng. Mỗi lần kiểm hiện trường nên gõ thử và xem chốt nối. Loại rào này cũng không nên dùng làm hàng rào duy nhất trước một hố sâu ở đường xe tải chạy nhanh; phạm vi chịu va chạm của từng loại rào cần xem trong tài liệu kỹ thuật của chính sản phẩm đó.
Đèn và phản quang: công trường ban đêm sống nhờ ánh sáng
Đèn nháy vàng. Đặt trên đỉnh rào, đầu hàng cọc dồn làn, hai đầu hố đào. Đèn nháy thu hút ánh mắt, nhưng đặt quá nhiều đèn nháy dọc một tuyến dài lại làm mắt người lái rối, khó đoán ranh giới. Dọc vùng làm việc có thể dùng đèn sáng liên tục, dành đèn nháy cho các điểm cần chú ý.
Đèn mũi tên. Bảng đèn hình mũi tên đặt ở đầu vùng chuyển tiếp hoặc trên xe đệm, chỉ hướng xe phải chuyển làn. Rất hiệu quả trên đường nhiều làn tốc độ cao, vì người lái nhìn thấy từ xa trước cả khi đọc được biển.
Màng phản quang trên biển và rào. Ban đêm, biển không có đèn riêng chỉ hiện ra nhờ đèn pha của xe chiếu vào và phản lại. Màng phản quang cũ, bẩn bùn, bạc màu thì biển trở thành tấm tôn đen. Lau biển sau ngày mưa bùn là việc nhỏ nhưng nên có trong danh sách việc mỗi ca.
Nguồn điện cho đèn. Đèn chạy pin, ắc quy hay năng lượng mặt trời đều cần người kiểm vào đầu ca đêm. Đèn tắt giữa đêm là tình huống phổ biến, và thường không ai biết cho tới khi có xe đâm.
Chiếu sáng vùng làm việc. Đèn pha cho công nhân làm đêm phải chiếu xuống mặt đường làm việc, không chiếu ngang vào mắt người lái chiều đối diện. Đèn công suất lớn chiếu loá là một nguy cơ, không phải biện pháp an toàn.
Công trường trong phố: người đi bộ và xe máy cũng cần được dẫn đường
Thiết bị tạm thường được nghĩ cho ô tô, nhưng ở đường đô thị và đường xã, người bị ảnh hưởng nhiều nhất lại là người đi bộ và xe máy. Khi vỉa hè bị đào để làm cống, hạ ngầm cáp hay làm bó vỉa, người đi bộ bị đẩy xuống lòng đường mà không có ai chỉ lối. Phương án tốt phải có lối đi bộ tạm: tách khỏi làn xe bằng rào, mặt lối đi phẳng, không có cốt thép chĩa ra, có tấm thép hoặc ván dày phủ qua rãnh đào.
Người đi xe máy chịu rủi ro từ những thứ ô tô không cảm thấy: bậc chênh giữa lớp nhựa cũ đã cào và lớp mới chưa rải, nắp hố ga nhô cao khi mặt đường bị bóc, đá dăm vương vãi, tấm thép phủ hố trơn khi mưa. Những chỗ này cần được báo bằng biển và đánh dấu, mép bậc chênh nên được vuốt dốc tạm, tấm thép phải cố định không xê dịch.
Người già, trẻ em đi học, người dùng xe lăn là nhóm cần chú ý riêng gần trường học, chợ, bệnh viện. Ở những nơi này, giờ thi công, lối đi tạm và người hướng dẫn nên được tính trước với chính quyền địa phương. Một lối đi bộ tạm hẹp, gồ ghề, không có rào ngăn với xe là lý do người dân phàn nàn nhiều nhất về công trường trong phố.
Kiểm thiết bị theo ca: danh sách ngắn mà đủ
Thiết bị tạm bị xê dịch liên tục bởi gió, xe, chính đội thi công. Một danh sách kiểm theo ca giữ cho phương án trên giấy và hiện trường còn khớp nhau:
- Đầu ca: đi hết tuyến từ biển đầu tiên tới biển hết công trường theo đúng chiều xe chạy, cả hai chiều, nhìn như người lái.
- Dựng lại cọc tiêu đổ, chằn lại chân biển, thay thiết bị mất phản quang, nứt vỡ.
- Kiểm nước trong rào đổ nước, chốt nối giữa các tấm, đầu tuyến khối bê tông.
- Trước khi trời tối: bật thử toàn bộ đèn, thay pin, ắc quy; kiểm đèn mũi tên.
- Khi đổi phạm vi thi công trong ngày: dời biển và rào theo, gỡ hoặc che biển không còn đúng.
- Cuối ca: thu gọn rào về phạm vi tối thiểu, đảm bảo hố đào, bậc mặt đường còn lại có rào và đèn suốt đêm.
- Ghi lại những gì đã sửa và chỗ hay bị đổ, để điều chỉnh phương án nếu một điểm cứ lặp lại.
Danh sách này nên có người chịu trách nhiệm đích danh trong mỗi ca. Việc "ai cũng thấy" thường thành việc không ai làm.
Câu hỏi thường gặp
Biển báo công trường có màu gì?
Biển báo nguy hiểm cho công trường dùng hình tam giác, viền đỏ, nền vàng với hình vẽ người đang làm việc, theo hệ biển của quy chuẩn báo hiệu đường bộ hiện hành. Rào, cọc tiêu dùng màu cam, đỏ trắng hoặc vàng đen kèm phản quang để dễ thấy cả ngày lẫn đêm.
Cọc tiêu đặt cách nhau bao xa là đủ?
Không có một con số dùng cho mọi nơi. Khoảng cách phụ thuộc tốc độ xe, đoạn đó là dồn làn hay dọc vùng làm việc, và tầm nhìn. Nguyên tắc là người lái phải nhìn thấy một đường dẫn liền mạch; đoạn dồn làn đặt dày hơn. Con số cụ thể lấy theo phương án được duyệt.
Rào nhựa đổ nước có chặn được ô tô không?
Chỉ trong giới hạn của từng sản phẩm, khi được đổ đủ nước hoặc cát và các tấm nối khớp liền nhau. Rào rỗng hay đặt rời gần như chỉ để dẫn hướng. Ở đường xe tải chạy nhanh hoặc trước hố sâu, thường cần khối bê tông có liên kết hoặc rào thép.
Có nên dùng dây căng hay dây ni lông để rào hố đào không?
Dây căng chỉ báo cho người đi bộ biết ranh giới và gần như vô hình với người lái ban đêm. Hố đào cạnh đường xe chạy cần rào cứng hơn, có phản quang, có đèn suốt đêm, và nắp che hoặc tấm thép phủ nếu xe phải đi qua.
Vì sao không nên đặt quá nhiều đèn nháy?
Nhiều đèn nháy dọc một đoạn dài làm mắt người lái khó xác định đâu là ranh giới, đâu là điểm cần chú ý, và có thể gây loá. Đèn nháy nên dành cho đầu dồn làn, đầu rào, hố đào; dọc vùng làm việc dùng đèn sáng liên tục.
Ai chịu trách nhiệm khi biển báo tạm bị đổ gây tai nạn?
Trách nhiệm duy trì thiết bị tạm thuộc đơn vị thi công theo phương án đã được chấp thuận; việc xác định trách nhiệm cụ thể trong một vụ việc do cơ quan có thẩm quyền xem xét theo quy định hiện hành. Đó là lý do việc kiểm thiết bị theo ca cần có ghi chép.