Thi công ban đêm trên đường đang khai thác được chọn vì lưu lượng xe thấp, ít gây ùn tắc, nhưng nó đổi rủi ro ùn tắc lấy ba rủi ro khác: người lái khó nhìn thấy công trường, tài xế đêm chạy nhanh hơn và dễ buồn ngủ hoặc đã uống rượu bia, còn người làm thì mệt mỏi, tầm nhìn kém. Một ca đêm an toàn cần ánh sáng đủ mà không loá, mọi người và thiết bị đều phản quang, vùng cảnh báo dài hơn ban ngày và lịch làm việc tính tới giới hạn sức người.
Bài này dành cho kỹ sư, chỉ huy công trường và chủ đầu tư đang cân nhắc cho làm đêm, nhất là những việc như thảm lại mặt đường đô thị, sửa khe co giãn cầu, sơn vạch, lắp hộ lan trên tuyến không thể đóng ban ngày.
Vì sao làm đêm: lợi ích có thật và cái giá đi kèm
Trên tuyến đường phố hay quốc lộ đông xe, đóng một làn ban ngày có thể làm ùn dài hàng cây số, gây thiệt hại cho rất nhiều người và kéo theo nguy cơ va chạm đuôi xe ở cuối dòng ùn. Ban đêm lưu lượng giảm mạnh, cùng một việc gây ảnh hưởng ít hơn nhiều. Với việc thảm nhựa, trời đêm mát còn giúp nhựa nguội đều hơn so với giữa trưa nắng gắt, dù phải để ý chuyện nhựa nguội quá nhanh khi trời lạnh và gió.
Cái giá là mọi thứ khó nhìn hơn. Người lái chỉ thấy những gì đèn pha chiếu tới và những gì tự phát sáng hoặc phản quang. Công nhân mặc đồ tối màu gần như vô hình. Mặt đường mới cào bóc có bậc chênh, hố vá chưa lấp, đá dăm rơi vãi đều khó thấy. Người làm việc thì nhìn kém hơn, dễ vấp, khó phán đoán khoảng cách tới máy đang chạy.
Thêm vào đó là thành phần người lái ban đêm khác ban ngày: tỷ lệ người chạy quá tốc độ vì đường vắng, người lái mệt sau chặng dài, người đã sử dụng rượu bia cao hơn. Thiết kế phương án ban đêm phải giả định có những người lái này, chứ không chỉ tính cho một người lái tỉnh táo, tuân thủ.
Chiếu sáng: đủ cho người làm, không làm loá người lái
Chiếu xuống, không chiếu ngang. Đèn pha công trường nên đặt cao và hướng xuống vùng làm việc. Đèn đặt thấp chiếu ngang dọc đường sẽ rọi thẳng vào mắt tài xế đi chiều ngược lại, làm họ không nhìn thấy gì trong vài giây, đúng lúc đi ngang qua công nhân.
Chiếu đều, không loang lổ. Một vùng sáng chói bên cạnh vùng tối đen làm mắt khó thích nghi. Người bước từ chỗ sáng sang chỗ tối gần như mù tạm thời. Bố trí nhiều đèn vừa phải thường tốt hơn một đèn rất mạnh.
Chiếu cả chỗ máy lùi và lối ra vào. Những nơi xe ben lùi đổ vật liệu, máy lu quay đầu, xe ra vào công trường cần ánh sáng riêng, vì đó là nơi người bị cán nhiều nhất ban đêm.
Đèn trên máy. Máy lu, máy rải, xe ben cần đèn chiếu làm việc, đèn xoay cảnh báo và đèn lùi hoạt động. Đèn xoay giúp cả người làm và người lái nhận biết máy đang hoạt động.
Nguồn điện và dây. Máy phát và dây điện cho đèn phải đặt trong vùng rào, dây đi gọn, không vắt qua lối đi, có bảo vệ chống giật theo quy định an toàn điện. Máy phát đặt xa chỗ người làm để giảm ồn và khí thải.
Phản quang: người và thiết bị phải tự hiện ra trong đèn pha
Ban đêm, một công nhân mặc áo thường đứng cạnh đường chỉ được nhìn thấy ở khoảng cách rất ngắn. Áo phản quang có dải phản quang tốt kéo dài khoảng cách đó lên đáng kể, vì nó phản lại ánh đèn pha về phía người lái. Áo nên có dải phản quang quanh thân, trên vai và tay, để người lái nhận ra hình dáng con người chứ không chỉ thấy một vệt sáng.
Áo phản quang cũ, bẩn nhựa, giặt nhiều lần mất phản quang thì phải thay. Áo mưa mặc ra ngoài che áo phản quang là lỗi rất phổ biến trong mùa mưa; cần áo mưa có phản quang hoặc mặc áo phản quang bên ngoài áo mưa. Mũ bảo hộ cũng có thể dán thêm dải phản quang.
Thiết bị cũng vậy: rào, cọc tiêu, biển, đuôi máy, đuôi xe ben đều cần dải phản quang còn tốt. Mỗi tối trước khi bắt đầu ca, nên có người lái xe chạy qua công trường từ xa tới, bật đèn chiếu gần, xem công trường hiện ra thế nào trong mắt người lái. Đây là phép kiểm đơn giản nhất mà ít công trường làm.
Vùng cảnh báo ban đêm cần dài hơn và rõ hơn
Người lái ban đêm nhìn thấy biển muộn hơn, phản ứng chậm hơn, và có xu hướng chạy nhanh hơn vì đường vắng. Vì vậy vùng cảnh báo trước nên dài hơn ban ngày, có đèn nháy ở cụm biển đầu tiên, đèn mũi tên ở đầu vùng dồn làn. Trên tuyến tốc độ cao, có thể bố trí xe đệm có đèn mũi tên đỗ trước vùng làm việc, vừa báo hiệu từ xa vừa là lớp đỡ nếu có xe đâm vào.
Hạ tốc độ cho phép qua công trường chỉ có tác dụng khi người lái tin rằng cần hạ. Biển hạn chế tốc độ cắm cả ngày lẫn đêm dù không có ai làm việc sẽ bị lờ đi. Ngược lại, khi có ca đêm thật sự, biển rõ, đèn sáng, có người và máy hiện ra trong tầm mắt, người lái tự giảm tốc nhiều hơn.
Ở tuyến đô thị, có thể phối hợp với lực lượng chức năng tại những đoạn phức tạp như nút giao lớn, cầu vượt, theo cách thức địa phương quy định. Thông báo trước về lịch thi công đêm cho người dân và doanh nghiệp vận tải cũng giảm số xe bất ngờ gặp công trường.
Sức người ca đêm: mệt mỏi là một nguy cơ có tên
Cơ thể con người được điều chỉnh để ngủ vào ban đêm. Người làm ca đêm, nhất là đêm đầu tiên sau khi đổi ca từ ngày, phản ứng chậm hơn, dễ mất tập trung hơn, và có những khoảng "ngủ gật vi mô" vài giây mà chính họ không nhận ra. Ở công trường đường, vài giây đó có thể là lúc đứng sau máy lu đang lùi hay bước ra khỏi rào.
Lịch làm việc ca đêm nên tránh đổi ca liên tục ngày đêm xen kẽ, có thời gian nghỉ đủ giữa các ca, và có giờ nghỉ giữa ca. Những việc đòi hỏi tập trung cao như vận hành máy, cảnh giới, điều khiển xe ben lùi nên được luân phiên. Người đã làm ca ngày rồi tiếp tục ở lại làm đêm là kiểu sắp xếp hay gặp khi gấp tiến độ, và là kiểu sắp xếp nguy hiểm nhất.
Chỉ huy công trường nên coi mệt mỏi như một nguy cơ cần quản lý, giống như bỏng nhựa hay điện giật: hỏi người lao động trước ca, để ý người có dấu hiệu buồn ngủ, cho phép người đó đổi sang việc nhẹ hơn mà không bị phạt. Rượu bia trước và trong ca là điều cấm tuyệt đối.
Công trường đêm giữa khu dân cư: tiếng ồn, ánh sáng và lối đi của người dân
Làm đêm trên đường phố là làm ngay dưới cửa sổ nhà người khác. Máy cào bóc, máy lu rung, còi lùi xe ben, máy phát điện và đèn pha công suất lớn gây ồn và chói vào giờ người dân nghỉ ngơi. Phản ứng của người dân không chỉ là chuyện quan hệ: người bị mất ngủ nhiều đêm sẽ ra tận công trường phàn nàn, có khi đứng giữa vùng máy chạy, tạo thêm một nguy cơ mới.
Cách giảm phiền hà gồm thông báo trước lịch làm đêm cho tổ dân phố, sắp xếp những việc ồn nhất vào đầu ca thay vì giữa khuya, đặt máy phát xa nhà dân và quay ống xả ra phía đường, hướng đèn pha xuống mặt đường chứ không chiếu lên nhà. Còi lùi kiểu tiếng rè lan ít hơn tiếng bíp chói có thể là lựa chọn ở những nơi được phép.
Người dân về khuya, xe máy giao hàng, người đi bộ ra đầu ngõ cũng cần lối đi qua công trường. Đầu mỗi ngõ, mỗi cửa hàng còn mở bị chặn bởi rào cần có lối đi tạm được chiếu sáng, có người hướng dẫn khi máy làm việc gần đó. Người say rượu đi lạc vào công trường đêm là tình huống có thật; rào kín và có người trông giảm đáng kể nguy cơ này.
Trình tự một ca thảm nhựa ban đêm an toàn
Lấy ví dụ một ca thảm lại một làn đường phố từ khuya tới gần sáng, trình tự an toàn thường đi như sau:
- Trước giờ rào: họp đầu ca nêu phạm vi làm, vị trí từng người, đường thoát hiểm, tín hiệu dừng việc; kiểm đèn, bộ đàm, áo phản quang.
- Dựng vùng cảnh báo và dồn làn từ xa vào gần, theo chiều xe chạy, có xe đệm che cho người đang dựng biển.
- Kiểm lại toàn bộ rào bằng cách lái xe chạy qua với đèn chiếu gần.
- Thi công: cào bóc, vệ sinh, tưới nhựa dính bám, rải, lu; người cảnh giới theo dõi máy lùi và lối xe ben ra vào.
- Trước khi trả đường: kiểm nhiệt độ lớp nhựa đủ nguội để thông xe theo yêu cầu kỹ thuật, dọn sạch đá dăm, kiểm bậc chênh ở mép làm.
- Gỡ rào theo chiều ngược lại, từ vùng làm việc ra vùng cảnh báo, vẫn có xe đệm che.
- Ghi chép những điểm bất thường trong ca để ca sau điều chỉnh.
Hai thời điểm nguy hiểm nhất là lúc dựng và lúc gỡ rào, vì lúc đó người đứng trên đường mà công trường chưa được bảo vệ đầy đủ. Không nên để một người đi dựng biển một mình.
Câu hỏi thường gặp
Thi công ban đêm có an toàn hơn ban ngày không?
Ít xe hơn nên ít ùn tắc và ít va chạm đuôi xe do ùn, nhưng mỗi xe đi qua lại nguy hiểm hơn vì tầm nhìn kém, tốc độ cao và người lái mệt. Làm đêm chỉ an toàn hơn khi chiếu sáng, phản quang, vùng cảnh báo và lịch làm việc được làm kỹ.
Đèn công trường bao nhiêu là đủ sáng?
Mức chiếu sáng cần thiết tuỳ loại việc và theo các hướng dẫn chuyên ngành; việc chính xác như kiểm mối nối, đọc thước cần sáng hơn việc dọn dẹp. Quan trọng không kém độ sáng là hướng chiếu xuống, chiếu đều và không gây loá cho người lái chiều ngược lại.
Áo phản quang có cần thay định kỳ không?
Có. Dải phản quang giảm hiệu quả khi bám bẩn nhựa, dầu, bùn hoặc sau nhiều lần giặt, bị nứt, bong. Nên kiểm bằng cách chiếu đèn pin từ xa trong bóng tối; áo không còn sáng rõ thì thay.
Có nên thảm nhựa khi trời đêm lạnh và gió?
Lớp nhựa nguội nhanh hơn khi trời lạnh và gió, có thể không đủ thời gian để lu đạt độ chặt. Việc có làm hay không, và điều chỉnh gì, theo chỉ dẫn kỹ thuật của dự án và ý kiến của tư vấn; an toàn lao động thì không thay đổi.
Làm sao biết công nhân ca đêm đã quá mệt?
Dấu hiệu gồm ngáp liên tục, phản ứng chậm, mắt lờ đờ, quên bước quen thuộc, đứng sai vị trí. Chỉ huy nên hỏi trước ca, quan sát trong ca và cho phép đổi việc nhẹ. Lịch làm việc hợp lý là cách phòng tốt nhất.
Xe đệm có bắt buộc khi làm đêm không?
Tuỳ phương án được chấp thuận và tốc độ tuyến đường. Trên tuyến tốc độ cao, xe đệm có đèn mũi tên và thiết bị hấp thụ va chạm là biện pháp rất hiệu quả, nhất là cho thi công di động và lúc dựng, gỡ rào.