Người cảnh giới giao thông ở công trường là người đứng ở đầu đoạn thi công để báo cho xe dừng hay đi, giữ cho hai chiều xe không gặp nhau trên đoạn chỉ còn một làn, và cảnh báo cho đồng nghiệp khi có xe lạ hướng. Đây là vị trí nguy hiểm nhất công trường vì họ đứng ngay trên đường, quay mặt về dòng xe. Người đứng đó cần được huấn luyện, có thiết bị đúng, có vị trí đứng an toàn và có cách liên lạc chắc chắn với người ở đầu kia.
Nhiều nơi giao việc cảnh giới cho người rảnh tay nhất, cầm một lá cờ hay một cái que, đứng chỗ nào thấy tiện. Bài này giải thích vì sao cách làm đó gây cả ùn tắc lẫn tai nạn, và cách tổ chức đúng cho những đoạn thi công nửa đường trên đường hai làn, kiểu công trường gặp nhiều nhất ở đường tỉnh, đường xã.
Khi nào cần người cảnh giới
Không phải công trường nào cũng cần người đứng điều tiết. Khi đóng một làn trên đường bốn làn, xe vẫn đi đủ hai chiều nhờ các làn còn lại, chỉ cần biển và cọc tiêu dẫn hướng. Người cảnh giới trở nên bắt buộc khi đường hai làn bị thu còn một làn, buộc hai chiều phải chia nhau thời gian đi qua. Khi đó nếu không có ai điều tiết, xe hai đầu cùng lao vào và gặp nhau giữa đoạn hẹp, hoặc giành nhau ngay mũi rào.
Người cảnh giới cũng cần ở những tình huống tạm thời: máy đào xoay toa ra phía làn xe, xe ben lùi từ đường vào công trường, cẩu vươn cần qua đường, xe chở vật liệu ra nhập dòng xe. Trong những lúc này, việc của người cảnh giới là cho dòng xe dừng trong vài chục giây để máy thao tác xong, rồi cho đi tiếp.
Một loại khác là người quan sát, không điều tiết xe mà đứng nhìn dòng xe để báo cho nhóm đang làm khi có xe chạy bất thường. Loại này hay dùng khi công nhân làm sát làn xe mà không có rào cứng, như sơn vạch, lắp đinh phản quang, sửa hộ lan. Họ cần còi hoặc tín hiệu đã thống nhất để cả nhóm kịp tránh.
Tổ chức chạy luân phiên trên một làn: các bước
Khi làm nửa mặt đường hai làn, cách chạy luân phiên thường được tổ chức theo trình tự sau:
- Giới hạn chiều dài đoạn một làn: đoạn càng dài, thời gian chờ mỗi chiều càng lâu, xe càng dồn ứ. Phương án thường chia công việc để đoạn hẹp không dài quá mức cần, và lưu ý tầm nhìn giữa hai đầu.
- Bố trí người ở cả hai đầu: mỗi đầu một người cảnh giới, thấy được dòng xe tới và thấy được đoạn hẹp. Nếu hai người nhìn thấy nhau, có thể ra hiệu bằng tay; nếu đoạn cong, có dốc hay dài, phải dùng bộ đàm.
- Thống nhất cách giao lượt: chiều này cho đi bao nhiêu thời gian hoặc bao nhiêu xe, xe cuối cùng của lượt được báo cho đầu kia, đầu kia chỉ cho đi khi xe cuối đã ra khỏi đoạn hẹp. Có nơi dùng cách trao một vật dấu hiệu cho tài xế xe cuối để đưa sang đầu kia.
- Đặt biển cảnh báo trước "chuẩn bị dừng" để xe đến không bị bất ngờ khi thấy người cầm biển dừng; dòng xe chờ dồn dài thì vùng cảnh báo phải dời ra xa theo.
- Đổi lượt nhịp nhàng, không để một chiều chờ quá lâu khiến tài xế mất kiên nhẫn và tự ý chạy.
- Dùng đèn tín hiệu tạm khi đoạn hẹp phải giữ qua đêm hoặc kéo dài nhiều ngày; đèn cần chu kỳ đỏ đủ để xe đi hết đoạn, và vẫn cần người kiểm tra định kỳ.
Điểm hay hỏng là bước giao lượt. Người đầu này thấy hết xe chiều mình liền cho chiều kia đi, trong khi còn một xe máy chậm hoặc một xe tải đang bò lên dốc trong đoạn hẹp. Liên lạc rõ ràng về "xe cuối" giải quyết phần lớn chuyện này.
Đứng ở đâu: vị trí sống còn của người cảnh giới
Người cảnh giới phải được nhìn thấy từ xa, nhưng không được đứng ở chỗ mà nếu một xe không dừng thì xe đó sẽ đâm vào họ. Nguyên tắc là đứng ở lề, bên phía có lối thoát, trước mũi rào chứ không đứng giữa làn xe chạy. Người cảnh giới phải luôn biết mình sẽ nhảy về đâu nếu có xe lao tới, và chỗ đó không được chắn bởi máy, vật liệu hay hố đào.
Không đứng ngay sau đỉnh dốc hay sau khúc cua, nơi tài xế chỉ nhìn thấy người khi đã quá gần. Không đứng trong bóng râm tối hoặc lẫn vào nền máy móc màu vàng cam phía sau. Ban đêm, chỗ đứng cần được chiếu sáng từ phía trên, và người cảnh giới cần có áo phản quang loại tốt, có thể thêm đèn cầm tay.
Người cảnh giới cũng không nên đứng quay lưng về phía dòng xe để nhìn vào công trường. Việc của họ là nhìn xe, không phải nhìn việc. Đội thi công cần hiểu rằng người cảnh giới không phải người phụ việc có thể gọi đi lấy dụng cụ giữa chừng.
Thiết bị và cách ra hiệu
Biển dừng, đi cầm tay. Một tấm biển tròn có cán, một mặt báo dừng, mặt kia báo đi chậm, theo hình thức của biển báo hiện hành. Biển rõ ràng hơn cờ vì người lái đọc được ý nghĩa ngay, không phải đoán động tác. Ban đêm biển cần có phản quang hoặc đèn.
Ra hiệu dứt khoát, nhất quán. Giơ biển dừng thẳng về phía xe, tay kia giơ lòng bàn tay ra hiệu dừng; khi cho đi, quay mặt biển "đi chậm" và vẫy tay theo hướng xe đi. Không vừa giơ biển dừng vừa vẫy tay cho đi, không đổi tín hiệu khi xe đã quá gần không kịp phanh.
Bộ đàm. Cần cho đoạn hẹp mà hai đầu không nhìn thấy nhau. Thống nhất câu ngắn, ví dụ báo "xe cuối là xe tải màu xanh" thay vì nói chung chung. Pin bộ đàm kiểm đầu ca.
Áo phản quang, mũ, giày. Áo phản quang màu cam hoặc vàng chanh có dải phản quang quanh thân, mũ bảo hộ, giày có đế chống trượt. Áo mặc trong mưa cần là loại phản quang, không phải áo mưa che mất áo phản quang bên trong.
Ghế, ô che, nước uống. Nghe có vẻ không liên quan, nhưng đứng liên tục dưới nắng nhiều giờ làm người cảnh giới mất tập trung. Ô che và luân phiên nghỉ là một phần của an toàn, miễn là ô không che mất tầm nhìn của tài xế tới người.
Những tình huống khó: tài xế không dừng, xe ưu tiên, ùn dài
Tài xế không chịu dừng là chuyện thường gặp. Nguyên tắc là người cảnh giới không bao giờ lao ra chặn đầu xe. Nếu xe cố tình đi qua, việc của họ là báo ngay cho đầu kia và cho nhóm đang làm, để đầu kia giữ xe chiều ngược lại và công nhân tránh ra. Ghi nhớ đặc điểm xe để báo cáo sau là việc phụ.
Xe ưu tiên như cứu thương, cứu hoả, cảnh sát cần được cho qua sớm nhất. Hai đầu phải thống nhất cách xử lý: dừng chiều đang đi, xả đoạn hẹp, cho xe ưu tiên qua, rồi mới trả lại lượt. Phương án tốt có sẵn tình huống này, không để người cảnh giới tự xoay xở.
Ùn dài ở một đầu làm xe chờ dồn ngược tới khúc cua, dốc, hoặc tới nút giao phía sau. Đuôi dòng xe dừng lúc đó là chỗ nguy hiểm, vì xe tới sau không đoán được có hàng xe đứng yên. Khi thấy ùn vượt quá vùng cảnh báo, cần dời biển "chuẩn bị dừng" ra xa hơn, rút ngắn chu kỳ giao lượt, hoặc tạm ngừng thi công vào giờ cao điểm.
Những lỗi hay gặp ở công trường có cảnh giới
Khi đi qua các đoạn thi công nửa đường, những lỗi sau lặp lại nhiều nhất. Mỗi lỗi đều có cách sửa đơn giản nếu được nhận ra sớm:
- Người cảnh giới đứng giữa làn xe để "dễ thấy", không có lối thoát khi xe không dừng.
- Chỉ có người ở một đầu, đầu kia để tài xế tự nhìn nhau mà đi; hai chiều gặp nhau giữa đoạn hẹp rồi phải lùi.
- Hai đầu không có bộ đàm trên đoạn cong, đoán lượt theo cảm giác, cho xe đi khi xe cuối chiều kia còn trong đoạn hẹp.
- Không có biển "chuẩn bị dừng" phía trước, xe tới gặp ngay người giơ biển dừng ở cự ly quá gần.
- Người cảnh giới bị gọi đi phụ việc giữa chừng, đầu đoạn hẹp bỏ trống vài phút.
- Ban đêm người cảnh giới đứng chỗ tối, áo phản quang bị áo mưa che kín.
- Xe ben của chính công trường được ưu tiên chen ngang lượt, làm tài xế ngoài mất lòng tin vào hiệu lệnh.
- Không ai tính đến giờ tan học, giờ chợ, xe cứ dồn tới khúc cua phía sau mà vùng cảnh báo vẫn giữ nguyên.
Phần lớn các lỗi này không cần tiền để sửa, chỉ cần người chỉ huy công trường coi cảnh giới là một vị trí kỹ thuật, có người được giao đích danh và có quyền.
Ai được giao làm cảnh giới
Người cảnh giới cần được huấn luyện về an toàn giao thông và an toàn lao động theo quy định hiện hành cho công việc có yêu cầu nghiêm ngặt, nắm phương án tổ chức giao thông của công trường, biết cách ra hiệu, biết xử lý tình huống, và có sức khoẻ đủ cho việc đứng lâu ngoài trời. Đây không phải việc giao cho người mới đến ngày đầu hay người đang mệt sau ca làm nặng.
Ca cảnh giới nên được luân phiên, mỗi người không đứng liên tục quá lâu, nhất là ban đêm và giữa trưa nắng. Người cảnh giới cũng phải được giao quyền rõ ràng: được dừng xe công trình, được báo dừng việc khi thấy nguy hiểm, và không bị đội thi công giục cho xe ben chen ngang lượt.
Với chủ đầu tư hoặc kỹ sư đi kiểm, một cách nhận biết nhanh công trường có quan tâm tới cảnh giới hay không là hỏi người đang đứng đó: đầu kia là ai, liên lạc bằng gì, nếu xe không dừng thì làm gì. Câu trả lời ngập ngừng cho biết phương án chỉ nằm trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Người cảnh giới có quyền dừng xe trên đường không?
Người cảnh giới điều tiết theo phương án tổ chức giao thông đã được chấp thuận cho công trường, và người tham gia giao thông có nghĩa vụ chấp hành hiệu lệnh của người điều khiển giao thông tại khu vực thi công theo quy định hiện hành. Phạm vi cụ thể nên đọc trong phương án và văn bản pháp luật hiện hành.
Dùng cờ hay biển cầm tay tốt hơn?
Biển cầm tay dừng, đi chậm thường rõ hơn vì người lái đọc ý nghĩa ngay mà không phải hiểu động tác. Cờ vẫn được dùng ở nhiều nơi, nhưng động tác cờ dễ bị hiểu nhầm, nhất là ban đêm hoặc khi người cầm cờ không được huấn luyện.
Khi nào nên thay người cảnh giới bằng đèn tín hiệu tạm?
Khi đoạn một làn phải giữ qua đêm, kéo dài nhiều ngày, hoặc lưu lượng đều đặn mà không có thao tác máy cắt ngang thường xuyên. Đèn tạm cần chu kỳ đủ để xe đi hết đoạn và vẫn cần kiểm tra định kỳ; lúc máy thao tác ra làn xe vẫn phải có người.
Đoạn chạy luân phiên một làn nên dài bao nhiêu?
Không có con số chung. Đoạn càng dài thì thời gian chờ càng lâu và giao lượt càng khó. Phương án thường chia việc để đoạn hẹp ngắn nhất có thể, xét lưu lượng, tầm nhìn giữa hai đầu và giờ cao điểm.
Người dân có thể giúp điều tiết khi công trường thiếu người không?
Không nên. Việc điều tiết cần người được huấn luyện, có thiết bị, có liên lạc với đầu kia và thuộc phương án. Thấy công trường không có người cảnh giới ở chỗ cần, nên báo cho chỉ huy công trường hoặc đơn vị quản lý tuyến đường.
Người cảnh giới bị xe quẹt thì xử lý thế nào?
Trước hết dừng giao thông hai đầu, gọi cấp cứu, sơ cứu theo hướng dẫn của người được đào tạo, giữ hiện trường và báo chỉ huy công trường. Điều tra sau đó nên xem lại vị trí đứng, tầm nhìn, biển cảnh báo trước, thay vì chỉ quy lỗi cho tài xế.