Năng lực thật của một nhà thầu cầu đường nằm ở bốn thứ: đội máy họ điều được, nguồn vật liệu chính (trạm trộn bê tông nhựa, bê tông, mỏ cấp phối), người chỉ huy trực tiếp ở công trường, và những con đường họ đã làm vẫn còn tốt sau vài mùa mưa. Hồ sơ năng lực in màu với danh sách dài công trình chỉ là điểm khởi đầu; cái cần là kiểm được ít nhất vài thứ trong bốn thứ đó bằng mắt.
Bài này dành cho chủ đầu tư nhỏ đang chọn giữa vài nhà thầu đã gửi báo giá. Phần kiểm giấy tờ pháp lý và chứng chỉ năng lực nằm ở bài lập danh sách nhà thầu; ở đây tập trung vào năng lực thi công thực tế.
Vì sao hồ sơ năng lực chưa đủ
Hồ sơ năng lực là tài liệu tiếp thị. Nó thường liệt kê mọi công trình công ty từng tham gia, kể cả khi họ chỉ làm một phần nhỏ, làm thầu phụ, hoặc công trình từ nhiều năm trước với đội ngũ đã nghỉ. Danh sách máy móc có thể gồm máy thuê, máy đã bán, hoặc máy đang nằm ở công trình cách xa vài tỉnh. Ảnh đẹp có thể là ảnh lúc vừa thảm xong, chưa ai biết sau hai năm con đường ra sao.
Điều đó không có nghĩa hồ sơ vô dụng. Nó cho biết nhà thầu quen loại công trình nào: đường nông thôn bê tông, đường đô thị, thảm nhựa, cầu nhỏ, hay chủ yếu là san lấp. Nhưng để ra quyết định, cần chọn ra hai ba điểm trong hồ sơ và kiểm thật. Kiểm vài điểm là đủ để thấy hồ sơ có trung thực không; một hồ sơ trung thực ở các điểm đã kiểm thì các điểm khác thường cũng đáng tin hơn.
Với công trình nhỏ, một nhà thầu nhỏ có đội máy riêng, chỉ huy trưởng làm việc trực tiếp, nhiều khi tốt hơn một công ty lớn sẽ giao lại cho thầu phụ. Năng lực cần là năng lực phù hợp với con đường của bạn, không phải năng lực lớn nhất.
Đội máy: máy nào cần cho loại đường nào
Nhìn vào loại mặt đường, có thể biết nhà thầu cần những máy chủ lực nào. Hỏi họ máy nào là máy của công ty, máy nào đi thuê, và lúc làm công trình của bạn thì máy đang ở đâu:
| Loại công việc | Máy chủ lực | Nếu thiếu thì thường gặp |
|---|---|---|
| Đào, đắp nền | Máy đào, máy ủi, ô tô tự đổ, lu rung | Đắp dày một lần, lu không tới, nền lún sau mùa mưa |
| Móng cấp phối | Máy san, lu rung, lu bánh lốp, xe tưới nước | Móng gồ ghề, dày mỏng không đều, lu khô không chặt |
| Thảm bê tông nhựa | Máy rải, lu bánh thép, lu bánh lốp, thiết bị tưới nhựa | Rải tay, mặt lượn sóng, mối nối hở |
| Láng nhựa | Xe tưới nhựa có cần phun, máy rải đá, lu | Tưới không đều, chỗ thừa chảy nhựa, chỗ thiếu bong đá |
| Mặt bê tông xi măng | Xe bồn, đầm dùi, thước đầm rung, máy xoa, máy cắt khe | Bề mặt rỗ, khe cắt muộn, nứt ngang tấm |
| Cống, cầu nhỏ | Cẩu, máy đào gầu nhỏ, máy bơm, ván khuôn | Đặt cống lệch, mối nối rò, hố móng ngập |
Không nhà thầu nhỏ nào sở hữu mọi máy, và thuê máy là bình thường. Điều cần biết là họ có nguồn thuê ổn định, đã quen làm với máy đó và người lái đó chưa. Hỏi một câu đơn giản: "lần gần nhất anh làm thảm nhựa là ở đâu, máy rải của ai?" — câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
Nguồn bê tông nhựa và bê tông: hỏi đến tận trạm
Với đường bê tông nhựa, chất lượng lớp mặt phụ thuộc lớn vào trạm trộn: cấp phối có ổn định không, nhiệt độ ra trạm có đúng không, trạm có phòng thí nghiệm kiểm tra từng ngày không. Nhà thầu có trạm riêng thì chủ động; nhà thầu mua của trạm khác thì cần biết trạm nào, cách công trình bao xa. Bê tông nhựa nóng nguội dần trên đường đi; cự ly xa, kẹt xe, chờ đợi ở công trường đều làm nhựa nguội dưới mức rải và lu được.
Đề nghị nhà thầu cho xem kết quả thiết kế cấp phối (thường gọi là thiết kế hỗn hợp) của loại bê tông nhựa sẽ dùng và cho biết trạm có xuất phiếu cân, ghi nhiệt độ cho từng xe không. Với đường bê tông xi măng, hỏi bê tông lấy từ trạm thương phẩm nào hay trộn tại chỗ; nếu trộn tại chỗ, xem họ dùng máy trộn gì và đong vật liệu bằng gì. Trộn bằng xô ước lượng thì chất lượng không ổn định.
Ở vùng xa trạm trộn, việc nhà thầu đề xuất láng nhựa hoặc bê tông xi măng thay cho bê tông nhựa có khi là đề xuất trung thực, vì đưa bê tông nhựa đến nơi đã quá nguội thì làm không đạt. Đây là lúc nên nghe lý do thay vì nghĩ họ né việc.
Người chỉ huy công trường quan trọng hơn tên công ty
Hỏi tên và gặp mặt người sẽ chỉ huy. Người quyết định chất lượng hằng ngày là chỉ huy trưởng hoặc kỹ thuật hiện trường: người quyết định khi nào lu đủ, khi nào trời mưa phải dừng, xe nhựa nguội có trả lại không. Đề nghị gặp người này trước khi ký, hỏi họ đã làm những đường nào.
Thoả thuận người đó có mặt. Ghi vào hợp đồng tên chỉ huy trưởng và yêu cầu có mặt trong các công đoạn chính (lu nền, làm móng, thảm, đổ bê tông). Đổi người phải báo và được chủ đầu tư đồng ý. Chứng chỉ hành nghề, nếu công trình thuộc diện phải có, kiểm theo quy định hiện hành.
Nghe cách họ nói về rủi ro. Người có kinh nghiệm sẽ tự nêu rủi ro: đoạn này nền ruộng phải đào sâu hơn, mùa này mưa chiều nên thảm buổi sáng, chỗ cổng xe container quay phải gia cường. Người chỉ nói "không có vấn đề gì" với mọi câu hỏi thường là người chưa nhìn kỹ.
Hỏi về thầu phụ. Nhiều công ty nhận việc rồi giao lại cho đội khác. Không phải lúc nào cũng xấu, nhưng cần biết ai thực sự làm, và người đó có chịu trách nhiệm với bạn không. Hợp đồng nên ghi rõ việc giao thầu phụ phải được chủ đầu tư chấp thuận.
Đi xem con đường nhà thầu đã làm: xem gì trong mười lăm phút
Đề nghị nhà thầu chỉ hai ba con đường tương tự đã làm cách đây ít nhất hai năm. Đi xem không cần chuyên môn sâu; mười lăm phút với những điểm sau là đủ thấy nhiều thứ:
- Đi dọc tuyến, nhìn theo vệt bánh xe: có lún thành rãnh, có nứt da cá (nứt ô nhỏ như mai rùa) ở vệt bánh không.
- Xem mép đường và chỗ cua, cổng ra vào: mép có vỡ, gãy không; chỗ xe nặng quay có lún không.
- Với đường nhựa, xem các mối nối dọc giữa hai vệt rải và mối nối ngang đầu ca: có hở, có bậc không.
- Với đường bê tông, xem khe: nứt có nằm đúng ở khe cắt hay nứt giữa tấm; góc tấm có vỡ không.
- Xem chỗ đọng nước sau mưa, rãnh có thông không, cống có bị tắc, bị sụt hai đầu không.
- Nếu gặp được chủ đầu tư hoặc người dùng con đường đó, hỏi: nhà thầu có quay lại sửa khi có hư hỏng trong thời gian bảo hành không, sửa nhanh hay chậm.
Câu hỏi cuối cùng thường đáng giá nhất. Con đường nào rồi cũng có chỗ hỏng; điều phân biệt nhà thầu tốt là cách họ xử lý khi được báo.
Ghép các điểm kiểm thành một quyết định
Sau khi kiểm, ghi lại cho từng nhà thầu một bảng ngắn: máy chủ lực (của mình hay thuê, đang ở đâu), nguồn vật liệu (trạm nào, bao xa), người chỉ huy (đã gặp chưa, kinh nghiệm gì), công trình đã xem (tình trạng, phản hồi bảo hành), và báo giá vòng hai theo cùng mặt cắt. Đặt các bảng cạnh nhau, thường sẽ thấy một hai nhà thầu nổi lên rõ.
Nếu nhà thầu có giá tốt nhất lại yếu ở một điểm quan trọng (ví dụ phải thuê máy rải mà chưa chốt được), có thể ghi điều kiện đó vào hợp đồng: tên máy, thời điểm có mặt, hệ quả nếu không đáp ứng. Nếu điểm yếu là con đường cũ đã hỏng nhiều mà nhà thầu không quay lại sửa, đó là điểm khó bù bằng hợp đồng.
Với công trình đường, cống ở tỉnh khác hoặc khi cần thêm đơn vị để so, có thể tra danh bạ doanh nghiệp cầu đường của trang theo tỉnh và nhóm ngành rồi áp lại các bước kiểm ở trên cho đơn vị mới.
Dấu hiệu nên dừng lại trước khi ký
Báo giá không có mặt cắt và không chịu bổ sung. Đề nghị ghi rõ các lớp, chiều dày mà nhà thầu cứ trả lời "anh yên tâm, làm như mọi khi". Không ghi ra giấy thì không có gì để nghiệm thu, và mọi tranh luận sau này đều là lời nói của bên này với bên kia.
Đòi tạm ứng lớn ngay, trước khi có máy, vật liệu ở công trường. Nhà thầu có vốn lưu động và uy tín thường chấp nhận tạm ứng vừa phải, thu hồi dần. Đòi phần lớn tiền trước với lý do "mua vật liệu" mà không cho xem hoá đơn, hợp đồng mua là dấu hiệu nhà thầu đang thiếu vốn và sẽ xoay tiền công trình của bạn cho việc khác.
Hứa thời gian ngắn bất thường. Làm xong nền, móng, mặt đường bê tông trong vài ngày nghe hấp dẫn, nhưng nền cần lu từng lớp, bê tông cần thời gian bảo dưỡng trước khi cho xe nặng đi. Tiến độ quá nhanh thường có nghĩa là bỏ qua những thời gian chờ đó.
Không muốn có thí nghiệm hoặc muốn tự làm toàn bộ thí nghiệm. Thí nghiệm do chính nhà thầu tự làm, tự ký mà chủ đầu tư không được chứng kiến thì giá trị thấp. Nhà thầu tự tin vào chất lượng thường không ngại một đơn vị thí nghiệm độc lập hoặc để chủ đầu tư chọn vị trí lấy mẫu.
Chê bai mọi nhà thầu khác. Một nhà thầu dành phần lớn buổi gặp để nói xấu đối thủ thay vì nói về con đường của bạn ít khi là đối tác dễ làm việc khi có vấn đề phát sinh.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thầu không có máy riêng mà thuê toàn bộ thì có nên chọn không?
Có thể chọn nếu họ có nguồn thuê quen, đội lái ổn định và đã làm nhiều công trình theo cách đó. Rủi ro là máy bị rút đi giữa chừng khi chủ máy có việc lớn hơn. Ghi lịch máy và hệ quả chậm trễ vào hợp đồng, và hỏi cụ thể máy thuê từ ai.
Có nên yêu cầu nhà thầu cho xem trạm trộn không?
Có thể, nhất là với khối lượng bê tông nhựa đáng kể. Đi xem trạm thấy được trạm có hoạt động đều không, có phòng thí nghiệm không, bãi vật liệu có che chắn, phân loại không. Nếu nhà thầu mua của trạm khác, hỏi tên trạm và có thể tự đến hỏi trạm có cung cấp cho họ thường xuyên không.
Công ty mới thành lập có đáng tin không?
Tuổi pháp nhân không nói hết. Nhiều công ty mới do những người đã làm nghề lâu lập ra. Khi đó, hãy kiểm kinh nghiệm của chính những người đó: công trình họ đã chỉ huy ở công ty cũ, có thể đến xem không. Đồng thời cân nhắc tạm ứng thấp hơn và thanh toán theo khối lượng hoàn thành.
Nhà thầu từ chối cho xem công trình cũ thì sao?
Có thể có lý do như chủ đầu tư cũ không muốn bị làm phiền, nhưng ít nhất họ nên chỉ được vị trí một con đường công cộng đã làm để bạn tự đi xem. Không chỉ được công trình nào để xem là tín hiệu nên thận trọng, nhất là khi hồ sơ năng lực liệt kê rất nhiều.
Hỏi chủ đầu tư cũ thì hỏi những câu nào?
Hỏi con đường có làm đúng thời hạn không, có phát sinh nhiều không và vì sao, chỉ huy trưởng có thường có mặt không, hư hỏng trong thời gian bảo hành được sửa thế nào và bao lâu sau khi báo. Hỏi thêm nếu làm lại thì họ có thuê nhà thầu này nữa không.