Khi con đường mới làm đã lún, nứt hay bong trong thời gian bảo hành, việc đầu tiên là ghi nhận hư hỏng thật đầy đủ (ảnh, số đo, vị trí, ngày), rồi báo nhà thầu bằng văn bản và mời họ cùng đi kiểm hiện trường. Đừng tự thuê người khác sửa ngay hay để xe cộ tiếp tục làm hỏng thêm mà không ghi lại, vì như vậy sẽ mất căn cứ để yêu cầu bảo hành.
Bài này đi qua cách đọc sơ bộ nguyên nhân từ hình dạng hư hỏng, trình tự làm việc với nhà thầu, khi nào cần khoan kiểm tra hay thuê đơn vị giám định độc lập, và cách phân biệt hư hỏng do thi công với hư hỏng do sử dụng. Phần giải thích chi tiết từng loại hư hỏng mặt đường nhựa có ở chuyên mục mặt đường của trang.
Bình tĩnh trước: không phải vết nứt nào cũng là lỗi thi công
Một số hiện tượng trên đường mới là bình thường hoặc nằm trong dự tính. Đường bê tông xi măng có khe co cắt sẵn; nứt thẳng đúng theo khe là bê tông đang làm đúng việc của nó. Bê tông nhựa mới làm vài tuần đầu có thể còn lớp nhựa bóng trên mặt, vệt lốp xe quay đầu để lại dấu, những thứ sẽ mờ đi. Đường đắp cao trên nền đất yếu có thể có lún cố kết dự tính trong thiết kế, được theo dõi và bù sau.
Ngược lại, có những dấu hiệu cho thấy vấn đề thật: nứt giữa tấm bê tông thay vì theo khe, nứt chạy loạn ngoằn ngoèo; lún thành rãnh dọc theo vệt bánh xe chỉ sau vài tháng; nứt ô nhỏ (nứt da cá) trên mặt nhựa; bong bật đá ở mặt láng nhựa trên diện rộng; lún sụt cục bộ thành hố ở một chỗ; mép đường vỡ, sụt xuống rãnh. Những dấu hiệu này hiếm khi tự dừng lại; nước mưa sẽ len vào và làm hư hỏng lan rộng.
Việc của chủ đầu tư không phải là chẩn đoán chính xác như kỹ sư, mà là ghi nhận đủ để kỹ sư và nhà thầu có cơ sở, và hành động đủ sớm khi còn trong bảo hành.
Ghi nhận hư hỏng: một buổi sáng đủ làm
Chọn một ngày khô ráo và một ngày ngay sau mưa nếu có thể (nước đọng chỉ ra chỗ lún rất rõ). Mang theo điện thoại, thước dây, một thước thẳng dài khoảng hai ba mét hoặc một thanh gỗ thẳng, phấn hoặc sơn xịt:
- Đánh số từng điểm hư hỏng bằng phấn hoặc sơn ngay cạnh, đo khoảng cách từ một mốc cố định (cổng, cột điện) để sau này tìm lại được.
- Chụp mỗi điểm hai ảnh: một ảnh toàn cảnh thấy vị trí trên tuyến, một ảnh cận có thước dây đặt cạnh để thấy kích thước.
- Với vệt lún: đặt thước thẳng ngang qua vệt, đo khe hở lớn nhất từ thước xuống mặt đường. Ghi lại.
- Với vết nứt: đo chiều dài, ước độ rộng (bằng sợi chỉ, tờ giấy, thước lá nếu có), xem nứt dọc, ngang hay thành ô.
- Ghi xe nào hay đi qua chỗ đó, có xe quá nặng bất thường nào vào thời gian gần đây không; có ai đào cắt đường không.
- Lập một bảng: số điểm, vị trí, loại hư hỏng, kích thước, ngày phát hiện, ảnh. Bảng này là phụ lục của văn bản báo nhà thầu.
Đừng để mỗi lần phát hiện một chỗ lại gọi điện báo một lần. Gom thành văn bản có bảng và ảnh, gửi chính thức, giữ bằng chứng đã gửi. Lời báo miệng qua điện thoại thường bị quên hoặc bị chối khi đến hạn trả tiền giữ lại.
Đọc sơ bộ nguyên nhân từ hình dạng hư hỏng
Bảng dưới là những liên hệ thường gặp giữa hình dạng hư hỏng và nguyên nhân có thể, để chủ đầu tư biết cần hỏi gì. Kết luận chính thức cần kỹ sư kiểm tra, có khi phải khoan, đào:
| Hư hỏng nhìn thấy | Nguyên nhân thường gặp | Kiểm tra gì để xác định |
|---|---|---|
| Lún vệt bánh xe dọc tuyến | Lớp móng hoặc nền lu chưa đủ chặt; bê tông nhựa quá mềm; tải lớn hơn thiết kế | Khoan, đào thử đo chiều dày và độ chặt từng lớp |
| Nứt da cá ở vệt bánh | Lớp mặt mỏng hoặc móng yếu, mặt nhựa võng lặp lại dưới tải | Khoan lõi đo chiều dày nhựa; đo độ võng mặt đường |
| Lún sụt cục bộ thành hố | Đất xấu không được đào hết; cống, hố ga lấp không chặt; ống nước rò | Đào kiểm tra tại chỗ, xem lớp đất dưới móng |
| Nứt giữa tấm bê tông | Cắt khe muộn hoặc nông; tấm quá dài; nền lún không đều | Đo chiều sâu khe, khoảng cách khe, kiểm nền |
| Bong bật đá láng nhựa | Lượng nhựa thiếu, đá bẩn, thi công khi trời ẩm, lu chưa đủ | Xem nhật ký thi công, thời tiết hôm làm, lấy mẫu |
| Lún ở chỗ nối đường cũ hoặc đầu cống | Đắp, lu chỗ tiếp giáp không kỹ; đất sau cống lèn kém | Đào kiểm tra lớp đắp tại chỗ tiếp giáp |
Hình dạng chỉ là manh mối. Ví dụ lún vệt bánh có thể do móng yếu (lỗi thi công) hoặc do xe chở quá tải liên tục (lỗi sử dụng); chỉ kiểm tra từng lớp mới phân định được. Vì vậy đừng vội kết luận với nhà thầu khi chưa có số liệu.
Trình tự làm việc với nhà thầu
Phần lớn nhà thầu tử tế sẽ quay lại sửa khi được báo đúng cách. Trình tự dưới đây giúp mọi việc rõ ràng, kể cả khi nhà thầu không hợp tác:
- Gửi văn bản báo hư hỏng kèm bảng và ảnh, viện dẫn điều khoản bảo hành trong hợp đồng, đề nghị cùng kiểm hiện trường trong một thời hạn hợp lý.
- Cùng đi kiểm, lập biên bản hiện trạng có chữ ký hai bên: điểm nào, hư hỏng gì, hai bên có thống nhất về nguyên nhân không.
- Với điểm hai bên đồng ý là lỗi thi công: thống nhất cách sửa, thời gian, ai giám sát. Cách sửa phải xử lý nguyên nhân (đào thay lớp yếu), không chỉ vá mặt.
- Với điểm chưa thống nhất nguyên nhân: thoả thuận cách kiểm tra (khoan lõi, đào thử, đo độ chặt), ai làm, ai trả chi phí kiểm tra — thường bên có lỗi theo kết quả sẽ chịu.
- Sau khi sửa: kiểm lại, lập biên bản hoàn thành sửa chữa; thời hạn bảo hành cho phần đã sửa có thể được tính lại theo thoả thuận.
- Nếu nhà thầu không phản hồi trong thời hạn đã nêu: gửi văn bản lần hai, nêu rõ sẽ thuê đơn vị khác sửa và trừ vào tiền giữ lại hoặc bảo lãnh bảo hành theo hợp đồng.
Trong lúc chờ, nếu hư hỏng gây nguy hiểm (hố sâu, mép đường sụt), đặt cảnh báo, rào tạm và chụp ảnh lại. Sửa tạm khẩn cấp để đảm bảo an toàn là hợp lý, nhưng ghi nhận trước khi sửa.
Khi nào cần giám định độc lập và họ làm những gì
Khi hai bên không thống nhất nguyên nhân, hư hỏng diện rộng, hoặc số tiền đáng kể, nên thuê một đơn vị tư vấn có phòng thí nghiệm chuyên ngành cầu đường độc lập với cả hai bên. Họ thường làm: khảo sát hiện trạng toàn tuyến, khoan lấy mẫu bê tông nhựa đo chiều dày và khối lượng thể tích, đào hố kiểm tra đo chiều dày và độ chặt các lớp móng, nền; có khi đo độ võng mặt đường bằng thiết bị chuyên dụng; với bê tông xi măng thì khoan lõi thử cường độ.
Kết quả giám định so với thiết kế và hợp đồng sẽ cho biết lớp nào không đạt, mức độ ra sao. Báo cáo giám định là căn cứ mạnh khi thương lượng, và là tài liệu quan trọng nếu phải đưa ra hoà giải hay toà án. Trong tranh chấp lớn, việc trưng cầu giám định theo thủ tục tố tụng có quy định riêng; khi đó nên có luật sư hướng dẫn.
Chi phí giám định không nhỏ so với một công trình đường nhỏ, nên hai bên có thể thoả thuận cùng chọn một đơn vị và cùng chấp nhận kết quả, bên có lỗi chịu chi phí. Cách này rẻ và nhanh hơn mỗi bên tự thuê một đơn vị rồi tranh luận về hai báo cáo khác nhau.
Nếu không biết tìm đơn vị nào, danh bạ doanh nghiệp cầu đường của trang có nhóm tư vấn, thí nghiệm theo tỉnh, có thể dùng để lập danh sách và hỏi năng lực, rồi chọn đơn vị không có quan hệ với nhà thầu.
Hư hỏng do sử dụng: phần chủ đầu tư phải tự nhìn lại
Xe nặng hơn mô tả ban đầu. Con đường được thiết kế cho xe tải nhẹ nhưng nay có xe container, xe chở đá quá tải vào thường xuyên. Đây là lý do bản mô tả xe nặng nhất khi mời báo giá quan trọng: nó là ranh giới trách nhiệm.
Cho xe đi quá sớm. Đường bê tông xi măng cần thời gian bảo dưỡng để đạt cường độ. Nếu chủ đầu tư cho xe nặng đi khi nhà thầu đã khuyến cáo chờ, hư hỏng do đó khó tính vào bảo hành. Lưu văn bản khuyến cáo nếu có.
Đào cắt đường sau bàn giao. Đào lắp ống nước, cáp điện rồi lấp lại không đúng kỹ thuật là nguyên nhân lún cục bộ rất phổ biến. Chỗ lún trùng với vệt đào thì không thuộc bảo hành của nhà thầu làm đường.
Thoát nước bị chặn. Rãnh bị lấp đất, rác; cống bị tắc vì không nạo vét. Nước đọng ngấm xuống nền làm đường hỏng nhanh. Bảo trì thoát nước thường thuộc trách nhiệm người sử dụng sau bàn giao.
Câu hỏi thường gặp
Thời hạn bảo hành đường thường là bao lâu?
Với công trình dùng vốn nhà nước, thời hạn bảo hành theo cấp công trình và quy định hiện hành. Với công trình tư nhân, hai bên thoả thuận trong hợp đồng. Nên đặt thời hạn bao trùm ít nhất một mùa mưa và một giai đoạn xe chạy thường xuyên, vì phần lớn lỗi thi công lộ ra trong khoảng đó.
Nhà thầu chỉ vá mặt chỗ lún mà không đào lớp dưới thì có chấp nhận không?
Vá mặt chỉ che hư hỏng một thời gian nếu nguyên nhân nằm ở móng hoặc nền. Yêu cầu nhà thầu nêu nguyên nhân và cách sửa xử lý đúng nguyên nhân, có biên bản. Với chỗ lún nhỏ do lớp mặt, vá đúng kỹ thuật là đủ; với lún do nền, cần đào thay.
Hết bảo hành rồi mới thấy hỏng thì còn yêu cầu được không?
Sau thời hạn bảo hành, trách nhiệm sửa chữa thông thường thuộc người sử dụng. Tuy nhiên với lỗi nghiêm trọng do vi phạm chất lượng, việc có còn quyền yêu cầu hay không phụ thuộc vào hợp đồng và quy định pháp luật; nên hỏi luật sư cho trường hợp cụ thể.
Có nên giữ lại mẫu vật liệu khi thi công để dùng sau này không?
Có ích nếu làm đúng cách: mẫu có niêm phong, chữ ký hai bên, ghi rõ ngày, lô, vị trí. Mẫu bê tông nhựa, cấp phối lưu lại có thể giúp phân định khi có tranh chấp. Không cần lưu nhiều, vài mẫu đại diện cho mỗi loại vật liệu chính là đủ.
Hàng xóm chạy xe tải qua đường của khu làm hỏng thì ai chịu?
Trước hết đây không phải trách nhiệm của nhà thầu nếu đường làm đúng thiết kế. Khu dân cư hoặc doanh nghiệp có thể đặt quy định tải trọng cho đường nội bộ, rào chắn hoặc thoả thuận với người gây hư hỏng. Ghi nhận bằng ảnh, thời gian để có căn cứ trao đổi.
Đo vệt lún bằng thước thẳng có chính xác không?
Đủ để ghi nhận và so sánh theo thời gian, không phải số đo nghiệm thu. Đo cùng vị trí, cùng cách đặt thước ở các lần khác nhau sẽ cho biết vệt lún đang tăng hay đã ổn định. Đo chính xác cho giám định do đơn vị chuyên môn làm bằng thiết bị phù hợp.