Nhựa đường khi rải và tưới được giữ ở nhiệt độ cao, đủ để gây bỏng sâu trong tích tắc, và nó dính chặt vào da nên tiếp tục truyền nhiệt sau khi bắn vào. Ngoài bỏng, người làm việc với nhựa nóng còn chịu khói nhựa gây kích ứng mắt, mũi, họng, và nguy cơ cháy ở nồi nấu, bồn chứa, xe tưới khi gia nhiệt sai cách hoặc nhựa lỏng pha dung môi gặp lửa. Phòng ngừa dựa vào đồ bảo hộ đúng, quy trình gia nhiệt có kiểm soát và việc biết xử trí ban đầu khi bị bỏng.
Bài dành cho công nhân, kỹ sư công trường và chủ đầu tư nhỏ làm đường láng nhựa, thảm nhựa. Chỉ tiêu kỹ thuật của nhựa và nhiệt độ thi công theo chỉ dẫn kỹ thuật của dự án; cách sơ cứu chỉ là bước ban đầu, người bị bỏng cần được đưa tới cơ sở y tế.
Vì sao bỏng nhựa đường khác bỏng nước sôi
Nước sôi bắn vào da thì chảy đi và nguội nhanh. Nhựa đường nóng thì dính lại, bám chặt vào da và tiếp tục truyền nhiệt, nên vết bỏng sâu hơn so với cùng thời gian tiếp xúc. Lớp nhựa nguội cứng lại trên da cũng khiến người bị bỏng và người xung quanh muốn bóc ra ngay, trong khi bóc vội có thể kéo theo da và làm vết thương nặng thêm.
Các tình huống bỏng hay gặp: nhựa bắn khi mở van, khi đổ thêm nhựa vào nồi, khi nhựa có lẫn nước gặp nhiệt sôi trào; công nhân cào nhựa đeo găng mỏng hoặc mang dép; người tưới nhựa bằng tay đứng cuối gió; vòi tưới của xe tưới bị tắc rồi bung đột ngột; dụng cụ cầm tay để trên bàn là máy rải.
Nước lẫn vào nhựa nóng là nguyên nhân sôi trào nguy hiểm. Một ít nước mưa đọng trong thùng phuy, trong xô múc nhựa, hay trong ống dẫn khi gặp nhựa nóng sẽ hoá hơi rất nhanh, đẩy nhựa sôi phun ra ngoài. Đây là lý do nồi nấu và dụng cụ phải khô, và nhựa phuy để ngoài mưa phải được xử lý cẩn thận khi nấu.
Đồ bảo hộ cho người làm việc với nhựa nóng
Quần áo dài tay, vải dày. Áo dài tay cài kín cổ tay, quần dài phủ ngoài giày, vải cotton dày hoặc vải chịu nhiệt. Quần áo bằng sợi tổng hợp mỏng có thể chảy dính vào da khi gặp nhựa nóng. Không xắn tay áo dù trời nóng.
Găng tay chịu nhiệt. Găng có cổ dài phủ cổ tay áo, chịu được nhiệt độ của nhựa đang thi công. Găng vải mỏng thấm nhựa thì chính nó trở thành lớp giữ nhiệt áp vào da.
Giày bảo hộ cổ cao. Đế chịu nhiệt, không bị mềm khi đi trên lớp nhựa mới rải. Dép, giày vải, ủng nhựa mềm không dùng được ở mũi rải.
Kính hoặc tấm che mặt. Bắt buộc với người làm việc ở van xả, nồi nấu, vòi tưới, nơi nhựa có thể bắn lên mặt và mắt.
Mũ bảo hộ, áo phản quang. Vẫn cần như mọi việc trên đường, vì mũi rải nằm ngay cạnh dòng xe và máy lu chạy tới lui.
Bảo vệ hô hấp khi cần. Với những vị trí tiếp xúc khói nhiều như trên bàn máy rải trong không gian bị che chắn, trạm trộn, nên có khẩu trang lọc phù hợp theo đánh giá của người phụ trách an toàn.
Khói nhựa đường: chịu đựng chứ không quen được
Khi nhựa được nung nóng, khói và hơi bốc lên, mùi đặc trưng của công trường thảm nhựa. Tiếp xúc với khói này có thể gây cay mắt, chảy nước mũi, ho, đau đầu, buồn nôn. Các tổ chức y tế lao động quốc tế đã đánh giá phơi nhiễm khói nhựa đường trong một số nghề là nguy cơ cần kiểm soát lâu dài; mức độ phụ thuộc nhiệt độ nhựa, thời gian tiếp xúc và mức thông gió.
Biện pháp giảm khói hiệu quả nhất là không đun nhựa nóng hơn mức cần thiết theo chỉ dẫn kỹ thuật. Nhựa quá nóng vừa sinh nhiều khói hơn vừa làm nhựa bị lão hoá, hại cho chất lượng mặt đường. Bố trí người đứng đầu gió, luân phiên người đứng ở vị trí khói nhiều, và tránh làm việc trong không gian kín như hầm, dưới gầm cầu bị che chắn mà không có thông gió.
Da cũng cần được bảo vệ khỏi nhựa và dầu bám lâu ngày. Không dùng xăng, dầu hoả để rửa nhựa trên da, vì dung môi làm da khô nứt và tự nó gây kích ứng. Rửa tay bằng chất tẩy rửa chuyên dùng cho da hoặc dầu thực vật rồi xà phòng, trước khi ăn uống, hút thuốc.
Cháy ở nồi nấu, bồn chứa và xe tưới
Ở công trường láng nhựa nhỏ, nhựa thường được nấu trong nồi hoặc thùng bằng củi, than, đầu đốt dầu. Nguy cơ cháy đến từ ba nguồn: nhựa bị đun quá nóng đến mức bốc hơi dễ bắt lửa, nhựa tràn ra ngoài gặp lửa, và nhựa lỏng pha dung môi được đặt gần ngọn lửa. Nhựa lỏng có pha dầu hoặc xăng dễ cháy hơn nhiều so với nhựa đặc.
Nguyên tắc an toàn khi nấu: nồi đặt trên nền vững, xa vật liệu dễ cháy, xa lối người đi và xa dòng xe; có nắp đậy để dập khi nhựa bốc cháy; có bình chữa cháy phù hợp với đám cháy dầu và cát khô ở gần; có người trông suốt thời gian đun; không đổ nhựa vượt mức để tránh tràn khi nở ra. Không bao giờ dùng nước để dập nhựa đang cháy, vì nước gặp nhựa nóng sôi trào làm lửa và nhựa bắn tung.
Với trạm trộn và xe tưới, hệ thống gia nhiệt có đầu đốt và đường dẫn nhựa nóng. Các điểm cần kiểm là rò rỉ ở van và ống, cảm biến nhiệt độ, vệ sinh cặn nhựa tích tụ ở buồng đốt, không để giẻ dính dầu nhựa gần chỗ nóng. Mỗi trạm cần quy trình vận hành, phương án phòng cháy chữa cháy theo quy định hiện hành và người được huấn luyện để xử lý.
Trạm trộn bê tông nhựa: những vị trí nguy hiểm ngoài nhựa nóng
Một trạm trộn bê tông nhựa không chỉ có bồn nhựa nóng. Nó có phễu cấp liệu và băng tải đưa đá vào, trống sấy quay có đầu đốt lớn, hệ thống sàng rung, các silo chứa đá nóng và bột khoáng, buồng trộn, silo chứa thành phẩm và hệ thống lọc bụi. Mỗi bộ phận có kiểu tai nạn riêng.
Băng tải và puly là chỗ cuốn người khi ai đó gạt đá kẹt mà không dừng băng. Sàng rung và trống sấy cần sửa chữa định kỳ, mà sửa trong lúc nguồn điện chưa được cắt và khoá là nguyên nhân của những tai nạn nghiêm trọng; quy trình cắt điện, treo biển và khoá công tắc trước khi vào bảo dưỡng phải được tuân thủ. Silo chứa đá nóng, bột khoáng là không gian kín, chỉ được vào khi có quy trình làm việc trong không gian hạn chế và có người giám sát bên ngoài.
Bụi đá và bột khoáng từ khu vực cấp liệu và lọc bụi cần được kiểm soát bằng hệ thống lọc hoạt động tốt và khẩu trang phù hợp cho người làm ở đó. Xe ben ra vào nhận thành phẩm dưới silo cũng là điểm va chạm và cán người như ngoài công trường. Lối đi bộ trong trạm cần được vạch rõ, tách khỏi đường xe.
Xử trí ban đầu khi bị bỏng nhựa nóng
Những bước dưới đây là xử trí ban đầu theo hướng dẫn phổ biến cho bỏng nhựa đường. Người bị bỏng cần được đưa tới cơ sở y tế, nhất là khi vết bỏng rộng, sâu, ở mặt, mắt, tay, bộ phận sinh dục hoặc khớp.
- Đưa người bị nạn ra khỏi chỗ nóng, tắt hoặc dừng nguồn nhựa nếu có thể.
- Làm mát vùng bỏng ngay bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong một khoảng thời gian đủ dài theo hướng dẫn sơ cứu, để làm nguội nhựa và giảm nhiệt truyền vào da.
- Không cố bóc lớp nhựa đã dính chặt vào da; để nhân viên y tế xử lý bằng phương pháp phù hợp.
- Tháo nhẫn, đồng hồ, vật bó chặt quanh vùng bỏng trước khi sưng, nếu chúng không dính vào nhựa.
- Không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu mỡ, đá lạnh trực tiếp lên vết bỏng.
- Che nhẹ bằng vật liệu sạch, không dính, rồi đưa đi cơ sở y tế; bỏng mắt thì rửa mắt liên tục bằng nước sạch và đi khám ngay.
- Báo cho chỉ huy công trường để ghi nhận sự cố và tìm nguyên nhân.
Mỗi công trường thảm nhựa nên có sẵn nước sạch đủ dùng để làm mát vết bỏng, hộp sơ cứu và người đã được huấn luyện sơ cứu. Thiếu nước sạch ngay tại mũi rải là chuyện hay gặp ở công trường đường xa khu dân cư.
Nắng nóng: nguy cơ đi kèm mà ít ai tính
Công trường thảm nhựa thường nóng hơn nhiều so với nhiệt độ không khí: nhiệt từ lớp nhựa mới rải bốc lên, nắng chiếu trực tiếp, quần áo bảo hộ dày, công việc nặng. Say nắng, kiệt sức vì nóng là nguy cơ thật, nhất là vào mùa hè ở miền Trung và miền Nam.
Biện pháp phòng gồm bố trí giờ làm tránh cao điểm nắng khi có thể, cung cấp đủ nước uống mát và có muối khoáng, chỗ nghỉ có mái che, luân phiên người ở vị trí nóng nhất như mũi rải và nồi nấu. Người mới vào làm cần thời gian để cơ thể thích nghi với nóng, không nên giao ngay việc nặng nhất.
Dấu hiệu say nắng như chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, da nóng đỏ, lú lẫn cần được xử lý ngay: đưa vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát cơ thể và gọi cấp cứu nếu người đó lơ mơ hoặc ngất. Chỉ huy nên hiểu rằng người kiệt sức vì nóng cũng là người dễ bị bỏng và dễ bị máy cán vì phản ứng chậm.
Câu hỏi thường gặp
Bỏng nhựa đường có nên chườm đá không?
Không nên đặt đá trực tiếp lên vết bỏng vì có thể gây tổn thương thêm cho da. Hướng dẫn sơ cứu phổ biến là làm mát bằng nước sạch mát chảy nhẹ, sau đó che vết bỏng bằng vật liệu sạch và đưa người bị bỏng tới cơ sở y tế.
Có thể dùng xăng hoặc dầu hoả để lau nhựa dính trên da không?
Không nên. Xăng, dầu hoả gây kích ứng, làm da khô nứt, và nguy hiểm vì dễ cháy gần nguồn nhiệt. Nhựa dính chặt trên vết bỏng để nhân viên y tế xử lý; nhựa bám bẩn trên da lành thì dùng chất tẩy chuyên dùng hoặc dầu thực vật rồi rửa xà phòng.
Vì sao không được dùng nước dập nhựa đang cháy?
Nước gặp nhựa nóng sẽ hoá hơi đột ngột, đẩy nhựa sôi và lửa bắn ra xung quanh, làm đám cháy lan rộng và gây bỏng cho người đứng gần. Nên dùng nắp đậy để cắt không khí, bình chữa cháy phù hợp với đám cháy dầu, hoặc cát khô.
Nhựa lỏng và nhũ tương có nguy cơ cháy như nhau không?
Không. Nhựa lỏng pha dầu hoặc xăng có dung môi dễ bay hơi nên dễ cháy hơn nhiều. Nhũ tương nhựa đường là nhựa phân tán trong nước, ít nguy cơ cháy hơn nhưng vẫn cần lưu ý khi gia nhiệt và vẫn có thể gây bỏng nếu được hâm nóng.
Làm việc gần khói nhựa lâu ngày có hại không?
Phơi nhiễm khói nhựa đường được các tổ chức y tế lao động coi là nguy cơ cần kiểm soát. Mức độ phụ thuộc nhiệt độ nhựa, thời gian tiếp xúc và thông gió. Giảm nhiệt độ đun về đúng mức cần, đứng đầu gió, luân phiên vị trí và dùng bảo vệ hô hấp khi cần là các biện pháp chính.
Công trường láng nhựa nhỏ ở thôn xóm cần chuẩn bị gì tối thiểu?
Đồ bảo hộ cho người làm với nhựa nóng gồm găng chịu nhiệt, áo dài tay, giày cổ cao, kính; nồi nấu đặt xa nhà và lối đi, có nắp, bình chữa cháy hoặc cát khô; nước sạch để làm mát vết bỏng; người trông nồi suốt lúc đun; và rào giữ trẻ em ra xa khu vực nấu.