Thi công đường trong mùa mưa đòi hỏi ba việc: giữ cho mọi lớp đang làm luôn có lối thoát nước, chỉ mở diện thi công vừa đủ hoàn thành và bảo vệ trong ngày, và biết lớp nào tuyệt đối không được làm khi mưa. Nước làm đất nền nhão, cấp phối mất độ chặt, rửa trôi xi măng trong móng gia cố và khiến bê tông nhựa không bám vào lớp dưới. Phần lớn chỗ đường hỏng sớm có thể truy về một trận mưa rơi đúng lúc công trường không phòng bị.
Ở Việt Nam, mùa mưa lệch nhau giữa các vùng: miền Bắc mưa nhiều vào mùa hè, miền Nam mưa từ khoảng giữa năm tới cuối năm, miền Trung mưa lớn và lũ tập trung vào các tháng cuối năm, đồng bằng sông Cửu Long còn có mùa nước nổi. Không phải công trình nào cũng tránh được mùa mưa, nên biện pháp mùa mưa là kỹ năng cơ bản của người làm đường. Bài viết đi qua từng lớp và cách tổ chức.
Lập kế hoạch theo mùa: việc gì làm lúc khô, việc gì làm lúc mưa
Cách đơn giản nhất để tránh rủi ro mưa là sắp xếp tiến độ sao cho những việc nhạy cảm nhất với nước rơi vào mùa khô: đắp nền bằng đất dính, rải móng gia cố xi măng, thảm bê tông nhựa, sơn vạch. Những việc ít nhạy cảm hơn hoặc có thể che chắn dễ, như làm cống, đúc cấu kiện bó vỉa, gia công cốt thép, đổ bê tông cống hộp, có thể đẩy vào mùa mưa.
Với tuyến dài, kế hoạch tốt là hoàn thành đến lớp móng trên và lớp mặt cho một đoạn liền mạch trước khi mưa đến, thay vì để cả tuyến dở dang ở lớp nền. Một đoạn đã có mặt nhựa gần như không còn sợ mưa; một tuyến dài toàn nền đất trống qua mùa mưa có thể phải làm lại phần lớn lớp trên cùng của nền.
Dự báo thời tiết ngày nay đủ tin cậy để lập kế hoạch theo tuần và điều chỉnh theo ngày. Nhiều công trường lớn giao một người theo dõi dự báo, radar mưa và báo trước cho các tổ để quyết định rải hay không rải, trộn bao nhiêu mẻ. Với công trình nhỏ, chỉ cần thói quen xem dự báo buổi tối và buổi sáng trước khi gọi xe vật liệu.
Thoát nước tạm: điều kiện bắt buộc trước khi mưa xuống
Một mặt bằng đường đang thi công giống một cái máng dài; nếu không có lối thoát, nước mưa sẽ đọng và ngấm vào đúng những lớp vừa làm. Các biện pháp thoát nước tạm thường gặp:
- Mặt mỗi lớp đang thi công luôn giữ dốc ngang ra hai bên hoặc một bên, kể cả lớp nền đang đắp dở; cuối ngày san gạt và lu nhẹ đóng mặt để nước chảy tràn thay vì thấm.
- Đào rãnh tạm dọc hai bên mép nền, dẫn nước tới cống, mương hoặc chỗ trũng ngoài phạm vi đường; không để nước chảy vào ruộng, nhà dân gây ngập úng.
- Ở đoạn đào khuôn trên đường cũ, mở các "tai" thoát nước cắt ngang lề dẫn nước từ đáy khuôn ra ngoài; đáy khuôn là chỗ đọng nước nguy hiểm nhất.
- Làm cống ngang đường và rãnh chính càng sớm càng tốt, để chúng hoạt động ngay trong giai đoạn thi công.
- Chuẩn bị máy bơm cho hố móng cống, hố ga và các đoạn trũng không tự thoát được.
- Kiểm tra hệ thống thoát nước tạm sau mỗi trận mưa lớn: rãnh có bị lấp, bị xói, nước có chảy ngược vào nền không.
Một rãnh tạm đào bằng máy xúc trong nửa giờ có thể cứu được cả tuần công đắp nền. Đây là khoản chi nhỏ nhất và hiệu quả nhất trong biện pháp mùa mưa, nhưng cũng là thứ hay bị bỏ qua nhất khi trời đang nắng.
Lớp nào chịu được mưa, lớp nào không
Mỗi lớp vật liệu phản ứng với nước theo một cách. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý cho các lớp phổ biến:
| Lớp | Khi đang làm gặp mưa | Sau mưa phải làm gì |
|---|---|---|
| Nền đất dính | Ngừng đắp, lu nhẹ đóng mặt, giữ dốc ngang | Chờ khô hoặc cày xới phơi; chỗ nhão, lò xo phải đào thay |
| Nền cát | Ít bị ảnh hưởng độ chặt, nhưng dễ bị xói mái | Sửa mái bị xói, kiểm lớp bao; lu lại mặt |
| Cấp phối đá dăm | Ngừng rải; phần đã rải chưa lu phải lu nhanh hoặc che | Kiểm độ ẩm; quá ướt thì phơi, xới; mặt có bùn phải cạo bỏ |
| Móng gia cố xi măng | Không rải khi mưa; phần đã rải chưa lu bị rửa trôi xi măng | Phần bị mưa trước khi lu thường phải bỏ; phần đã lu xong được giữ ẩm tự nhiên |
| Tưới thấm bám, dính bám | Không tưới khi mưa hoặc sắp mưa | Phần bị rửa trôi phải tưới lại khi mặt khô |
| Bê tông nhựa nóng | Không rải khi mưa hoặc mặt lớp dưới ướt; xe nhựa đã tới cần che bạt | Phần rải trong mưa phải kiểm tra, thường phải cào bỏ |
Nguyên tắc chung: lớp có chất kết dính (xi măng, nhựa) gần như không có chỗ cho sai sót với nước trong lúc thi công, còn lớp vật liệu hạt thì có thể cứu được nếu xử lý đúng. Cố rải bê tông nhựa dưới mưa nhỏ cho kịp tiến độ là một trong những quyết định đắt nhất ở công trường đường.
Vật liệu, máy và đường công vụ trong mùa mưa
Che phủ và kê cao vật liệu. Đống cấp phối, cát, đất đắp nên đặt trên nền cao, có rãnh xung quanh, phủ bạt khi có mưa. Vật liệu ngậm nước nhiều phải phơi lại trước khi dùng, kéo dài thời gian và làm khó kiểm soát độ ẩm khi lu.
Xe chở có bạt. Xe chở cấp phối gia cố xi măng và bê tông nhựa luôn phải có bạt phủ, không chỉ để giữ nhiệt mà còn để chống mưa bất chợt dọc đường.
Đường công vụ chịu được mưa. Đường tạm cho xe vật liệu vào công trường nếu là đất trơn sẽ thành bùn sau vài trận mưa, xe sa lầy, mang bùn lên mặt đường đang thi công. Nên rải một lớp đá hoặc cấp phối cho đường công vụ ngay từ đầu.
Rửa bánh xe trước khi vào mặt móng. Bánh xe dính bùn đất là nguồn nhiễm bẩn chính của mặt móng trước khi rải nhựa. Ở công trình lớn có điểm rửa xe; ở công trình nhỏ ít nhất nên có đoạn đá dăm để bánh xe rũ bớt bùn.
Máy móc và người. Máy làm việc trên nền ướt dễ trượt, sa lầy, lật ở mép taluy. Không vận hành máy cẩu, máy đào gần đường dây điện khi có giông sét. Người làm việc ngoài trời cần áo mưa, giày chống trượt và dừng việc khi có sấm sét.
Mưa lũ và nước nổi: khi cả công trường bị ngập
Ở miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long, chuyện cả đoạn tuyến bị ngập vài ngày đến vài tuần không hiếm. Nền đắp dở dang, chưa có lớp bảo vệ mái, có thể bị dòng lũ xói mất từng mảng; nền cát không có lớp bao bị cuốn trôi; vật liệu tập kết bị cuốn đi. Trước mùa lũ, đơn vị thi công thường phải hoàn thiện mái taluy ở những đoạn đã đắp, gia cố tạm những chỗ dòng chảy đâm vào, và đưa máy, vật liệu lên chỗ cao.
Sau khi nước rút, không nên làm tiếp ngay như chưa có gì xảy ra. Đất nền đã ngâm nước lâu cần được kiểm tra lại sức chịu tải, độ ẩm; mái taluy cần kiểm tra sạt, xói; cống ngang đường cần nạo vét bùn và kiểm tra xói ở cửa vào, cửa ra. Những lớp móng đã rải mà bị ngập có thể bị nhiễm bùn từ bên dưới lên, phải đào kiểm tra trước khi quyết định giữ hay làm lại.
Với những vùng ngập thường xuyên, chính thiết kế cao độ và kết cấu đã phải tính tới việc đường bị ngập trong giai đoạn khai thác. Trong thi công, điều quan trọng là không để công trình dở dang ở trạng thái yếu nhất đúng vào lúc lũ về.
Tiến độ, hợp đồng và mùa mưa
Mùa mưa ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ, nên cần được tính trong hợp đồng ngay từ đầu. Những ngày mưa không làm được việc, những ngày phải chờ khô sau mưa, những phần việc phải làm lại do mưa là ba khoản khác nhau. Hợp đồng nên nói rõ cách tính ngày gia hạn do thời tiết, phần làm lại do mưa bất thường ai chịu, và phần làm lại do thiếu biện pháp phòng thì nhà thầu chịu.
Với chủ đầu tư nhỏ như doanh nghiệp làm đường vào xưởng, khu dân cư góp tiền làm đường, áp lực "làm cho xong trước Tết" hay "trước khi mưa" đôi khi dẫn tới việc ép nhà thầu rải nhựa trong điều kiện không phù hợp. Chậm vài tuần thường rẻ hơn rất nhiều so với một con đường hỏng sau mùa mưa đầu tiên. Đặt yêu cầu chất lượng lên trước tiến độ là điều người đi thuê nên nói rõ ngay khi ký.
Quay lại hiện trường sau một trận mưa lớn: thứ tự kiểm tra
Sau mỗi trận mưa lớn, trước khi cho máy làm tiếp, chỉ huy công trường hoặc kỹ thuật viên nên đi một vòng theo thứ tự dưới đây và ghi lại bằng ảnh. Việc này mất chưa tới một giờ với một đoạn tuyến ngắn:
- Xem rãnh tạm và cống ngang: có thông không, có bị lấp đất, bị xói đáy hay mép, nước có chảy về đúng nơi dự kiến không.
- Đi dọc mặt nền và mặt móng: tìm chỗ còn đọng nước, chỗ mặt bị nhão, chỗ có vệt bùn chảy tràn từ ruộng hoặc đường dân sinh vào.
- Đi dọc mép nền và mái taluy: tìm rãnh xói, chỗ sụt mép, chỗ cát hoặc đất trôi xuống chân mái.
- Kiểm đống vật liệu: bạt có bị gió lật, chân đống có ngập, vật liệu có lẫn bùn.
- Kiểm các hố móng cống, hố ga đang đào: có ngập, thành hố có sạt, có cần bơm trước khi làm tiếp.
- Kiểm máy móc đậu qua đêm: nền chỗ đậu có lún, máy có bị nghiêng.
- Ghi lại các chỗ cần sửa, quyết định đoạn nào làm tiếp được, đoạn nào phải chờ khô hoặc xử lý trước.
Danh sách này cũng là căn cứ khi tính phần việc làm lại do thời tiết. Ảnh chụp có thời gian và vị trí, kèm ghi chú ngắn, giúp chủ đầu tư và nhà thầu nói chuyện bằng sự việc thay vì trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Mưa nhỏ có rải thảm nhựa được không?
Không nên. Nước trên mặt lớp dưới làm nhựa không bám, làm bê tông nhựa nguội nhanh và khó lu chặt. Lớp mặt rải trong mưa thường bong, nứt hoặc tách lớp sớm. Chỉ dẫn kỹ thuật thông thường đều quy định không rải khi trời mưa hoặc mặt lớp dưới ẩm ướt.
Nền đất đã lu đạt rồi gặp mưa có phải làm lại không?
Không nhất thiết. Nếu nền giữ được dốc ngang và nước thoát nhanh, lớp mặt có thể chỉ ẩm nhẹ và tự khô. Nếu nước đọng lâu, lớp trên cùng có thể bị nhão, phải cày xới phơi hoặc đào thay phần hỏng. Trước khi rải lớp tiếp theo cần kiểm tra lại độ chặt ở những chỗ nghi ngờ.
Có nên đắp nền bằng cát trong mùa mưa thay vì đất không?
Cát ít nhạy cảm với độ ẩm hơn đất dính nên dễ làm trong mùa mưa hơn, nhưng dễ bị xói nếu không có lớp bao và thoát nước tốt. Việc thay vật liệu đắp phải được đơn vị thiết kế chấp thuận vì ảnh hưởng tới kết cấu, độ ổn định và chi phí.
Làm sao biết đất sau mưa đã đủ khô để làm tiếp?
Có thể quan sát nhanh: đi bộ không lún, nắm đất không dính bết thành bùn, xe đi qua không để lại vệt sâu. Nhưng cách tin cậy là đo độ ẩm và so với độ ẩm phù hợp từ thí nghiệm. Với lớp quan trọng, nên kiểm tra trước khi tiếp tục rải lớp trên.
Vì sao mùa mưa ổ gà xuất hiện nhiều trên đường vừa làm?
Nếu đường vừa làm đã có ổ gà sau mưa, nguyên nhân thường là lớp mặt bám kém, móng nhiễm bẩn hoặc ngậm nước, mặt nhựa thấm nước do lu chưa đủ chặt. Mưa chỉ làm lộ ra lỗi thi công. Nên báo nhà thầu sửa trong thời gian bảo hành và yêu cầu tìm nguyên nhân.
Công trường có cần ngừng hẳn trong mùa mưa không?
Thường không cần ngừng hẳn, mà chuyển sang làm các việc ít nhạy cảm với nước, làm theo đoạn ngắn và tận dụng ngày khô. Ở vùng lũ, có thể phải ngừng một số hạng mục trong cao điểm lũ. Điều quan trọng là bảo vệ phần đã làm, không để công trình dở dang ở trạng thái dễ hỏng.