Một xóm góp tiền làm đường suôn sẻ khi làm đủ năm việc theo thứ tự: mô tả rõ con đường cần làm, có dự toán do người có chuyên môn lập theo mặt cắt kết cấu, họp dân thống nhất mức góp và cách góp, giữ sổ thu chi công khai, và có người đại diện nhận vật liệu, theo dõi khối lượng đến khi quyết toán. Phần lớn mâu thuẫn quanh việc góp tiền làm đường không đến từ con số, mà từ chỗ người góp không nhìn thấy tiền của mình đi đâu.
Bài này viết cho tổ trưởng, trưởng thôn, ban vận động và cả những hộ dân đang được mời góp, muốn hiểu một công trình đường xóm được tổ chức thế nào cho minh bạch. Phần giám sát kỹ thuật tại hiện trường đã có nhiều tài liệu riêng; ở đây tập trung vào khâu chuẩn bị, tiền và vật liệu.
Trước khi bàn tiền: con đường cần làm là con đường nào
Cuộc họp góp tiền nào cũng nên bắt đầu bằng một bản mô tả con đường, không phải bằng con số. Con đường dài bao nhiêu, rộng bao nhiêu, đi từ đâu đến đâu, có đoạn nào phải mở rộng, có cống nào phải đặt, có cây cối, tường rào, bậc thềm nhà nào phải dỡ. Mỗi chi tiết này đều đổi chi phí, và cũng đổi quyền lợi của từng hộ.
Câu hỏi khó nhất thường là bề rộng và cao độ. Muốn đường rộng hơn thì có hộ phải lùi cổng, hiến một dải đất. Muốn đường cao hơn cho khỏi ngập thì nhà thấp hai bên có nguy cơ thành chỗ trũng nhận nước. Những chuyện này phải được nói ra từ đầu, đi thực địa cùng các hộ liên quan, đánh dấu bằng cọc, chứ không để đến lúc máy đến mới cãi nhau.
Ở nhiều địa phương, đường xóm được làm theo cách nhà nước và nhân dân cùng làm: chính quyền hỗ trợ một phần như xi măng hay kinh phí, người dân góp tiền, góp công, hiến đất. Nên hỏi rõ ở xã con đường của mình có thuộc diện được hỗ trợ không, hỗ trợ gì, điều kiện ra sao, vì điều này ảnh hưởng trực tiếp đến phần người dân phải góp và đến yêu cầu kỹ thuật, hồ sơ phải làm.
Lập dự toán: ai lập và dự toán phải có gì
Một dự toán đáng tin không phải là con số nhẩm của người quen làm thầu. Nên đi theo các bước sau:
- Có mặt cắt kết cấu trước: chiều dày bê tông, mác bê tông, lớp móng, cống, rãnh, lề. Không có mặt cắt thì không có cơ sở tính khối lượng.
- Tính khối lượng: mét khối bê tông, mét khối đá, cát, số bao xi măng, mét dài cống, khối lượng đào đắp. Mỗi dòng ghi rõ cách tính.
- Đơn giá: giá vật liệu tại thời điểm làm, nhân công, ca máy (máy trộn, máy đầm, máy cắt khe, xe vận chuyển). Hỏi ít nhất hai đến ba nơi cung cấp vật liệu.
- Chi phí khác: vận chuyển vào xóm sâu, hoàn trả cổng, rào, bậc thềm của các hộ, dự phòng phát sinh.
- Phần nhân dân tự làm: ngày công góp, việc dọn mặt bằng, tưới bảo dưỡng; ghi rõ để không bị tính tiền hai lần.
- Người lập ký tên: dự toán có người chịu trách nhiệm về số liệu, có thể là cán bộ kỹ thuật xã, đơn vị tư vấn hoặc nhà thầu, nhưng phải ghi rõ ai.
Khi đã có dự toán, nên xin thêm một hai báo giá từ các đơn vị thi công khác trên cùng mặt cắt kết cấu để so. Danh bạ doanh nghiệp cầu đường của trang có nhóm thi công đường bộ theo từng tỉnh, có thể dùng để có thêm vài nơi hỏi giá. So báo giá chỉ có nghĩa khi mọi người báo trên cùng một kết cấu.
Các cách chia mức góp và khi nào hợp
Không có công thức đúng cho mọi xóm. Điều quan trọng là cách chia được đa số đồng thuận, ghi thành biên bản và áp dụng nhất quán:
| Cách chia | Hợp khi | Điểm dễ vướng |
|---|---|---|
| Theo hộ, mỗi hộ bằng nhau | Các hộ dùng đường gần như nhau | Hộ ở đầu ngõ thấy thiệt vì ít đi đoạn trong |
| Theo mét mặt tiền giáp đường | Đường ngõ ngắn, các hộ hai bên hưởng lợi trực tiếp | Hộ mặt tiền rộng góp nhiều, cần tính hộ ở góc |
| Theo nhân khẩu | Thôn quen cách chia này cho các khoản chung | Gây tranh luận với hộ đông người, thu nhập thấp |
| Kết hợp: phần cố định theo hộ và phần theo mặt tiền | Xóm có cả hộ trong sâu và hộ mặt đường | Phức tạp hơn, cần giải thích kỹ |
| Có miễn giảm | Hộ nghèo, gia đình chính sách, người già neo đơn | Phần miễn giảm phải được ai bù và ghi rõ |
Hiến đất, góp công, góp vật liệu cũng nên được ghi nhận thành giá trị trong bảng góp. Một hộ lùi cổng hiến hai mét đất đã đóng góp đáng kể dù không đưa tiền mặt. Ghi nhận công bằng giúp những hộ đó không thấy mình bị coi nhẹ.
Họp dân và biên bản: làm cho đúng một lần
Việc đóng góp xây dựng công trình công cộng ở thôn, tổ dân phố thuộc nhóm việc người dân bàn và quyết định theo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022. Hình thức cụ thể như họp toàn thể hay lấy ý kiến hộ gia đình, tỷ lệ đồng thuận cần thiết, nên hỏi xã và làm đúng quy định hiện hành. Điều cốt lõi là quyết định được đưa ra công khai, có ghi lại, và những người vắng mặt cũng được biết.
Biên bản họp nên ghi rõ: con đường làm gì, dài rộng bao nhiêu, kết cấu gì, tổng dự toán, phần hỗ trợ của nhà nước nếu có, cách chia mức góp, thời hạn góp, ai giữ tiền, ai được chi, ai nhận vật liệu, ai đại diện ký với đơn vị thi công. Người được giao giữ tiền và người được giao chi nên là hai người khác nhau.
Ban vận động hay ban quản lý công trình nên gồm vài người được tin tưởng, có cả người hiểu kỹ thuật, người cẩn thận sổ sách và đại diện các đoạn đường khác nhau. Một ban chỉ có người ở một đầu xóm dễ bị nghi thiên vị khi quyết định đoạn nào làm trước, cổng nhà ai được hoàn trả thế nào.
Sổ thu chi công khai: những nguyên tắc tránh mất lòng
Thu có biên nhận. Mỗi khoản góp có biên nhận ghi tên hộ, số tiền, ngày, người nhận ký. Thu qua chuyển khoản vào một tài khoản riêng của công trình giúp lưu vết tốt hơn tiền mặt, nhưng tài khoản đó cũng phải công khai sao kê.
Chi có chứng từ. Mỗi khoản chi có hoá đơn hoặc phiếu mua hàng, ghi rõ vật liệu gì, số lượng, đơn giá, ai mua, ai nhận. Khoản chi không có giấy tờ, như trả công nhật, phải có bảng chấm công và chữ ký người nhận.
Công khai định kỳ. Dán bảng thu chi ở nhà văn hoá, cập nhật theo tuần trong lúc thi công, có danh sách hộ đã góp. Gửi ảnh bảng vào nhóm tin nhắn của xóm giúp những người đi làm xa cũng theo dõi được.
Tách tiền với người giữ. Không để một người vừa giữ tiền, vừa quyết định chi, vừa đi mua vật liệu. Tách vai giúp bảo vệ chính người được giao việc trước những nghi ngờ.
Xử lý tiền dư, tiền thiếu. Biên bản họp nên định trước: dư thì làm gì, ví dụ để dành sửa chữa; thiếu thì bù từ đâu. Định trước tránh được cuộc họp căng thẳng lúc cuối.
Nhận vật liệu và theo dõi khối lượng
Phần lớn tiền góp biến thành xi măng, đá, cát, bê tông. Người đại diện nhận vật liệu cần làm những việc cụ thể sau, không cần là kỹ sư:
- Đếm số bao xi măng mỗi chuyến, xem bao nguyên, hạn sử dụng, xi măng không vón cục; cất nơi khô, kê cao, có che.
- Đo thể tích đá, cát trên thùng xe hoặc đống đổ xuống, so với phiếu giao; cát lẫn bùn, đá lẫn đất nên từ chối.
- Với bê tông thương phẩm, ghi số phiếu giao, giờ xe đến, số khối mỗi xe, và không cho thêm nước vào bồn khi đổ.
- Đo chiều dày và bề rộng mặt đường ở vài điểm trước khi đổ, ghi vào sổ cùng ảnh chụp có thước.
- Ghi nhật ký đơn giản mỗi ngày: làm đoạn nào, bao nhiêu mét, dùng bao nhiêu vật liệu, thời tiết.
- Giữ lại mẫu bê tông đúc tại hiện trường nếu đã thoả thuận nén kiểm tra.
Sổ nhận vật liệu và nhật ký là căn cứ để đối chiếu khi quyết toán: tổng vật liệu nhận có khớp với khối lượng con đường làm ra không. Chênh lệch lớn là dấu hiệu cần tìm hiểu, có thể do hao hụt bất thường, do giao thiếu, hoặc do đổ mỏng hơn thiết kế.
Quyết toán, bàn giao và tiền sửa chữa về sau
Khi con đường làm xong, ban quản lý lập bảng quyết toán: tổng thu, tổng chi theo từng nhóm, khối lượng thực hiện so với dự toán, phần dư hoặc thiếu. Bảng này được trình trước cuộc họp dân, dán công khai, kèm chứng từ để ai muốn xem đều xem được. Đây là bước khép lại niềm tin, và cũng là điều kiện để lần sau xóm còn góp được cho việc khác.
Hợp đồng với đơn vị thi công nên có thời gian bảo hành và một khoản giữ lại chưa thanh toán hết cho đến khi hết bảo hành. Con đường bê tông thường lộ khuyết tật sau mùa mưa đầu tiên: nứt, lún ở chỗ cống, vỡ mép. Có khoản giữ lại thì có cơ sở yêu cầu sửa.
Cuối cùng, nên bàn trước cách giữ đường: cấm xe quá tải bằng cọc chắn đầu ngõ nếu cần, trám lại khe hằng năm, sửa ngay chỗ vỡ nhỏ. Một quỹ sửa chữa nhỏ từ tiền dư hoặc góp hằng năm giúp con đường không phải chờ đến lúc hỏng nặng mới lại họp góp tiền.
Câu hỏi thường gặp
Hộ không đồng ý góp tiền thì có bị bắt buộc không?
Việc góp tiền làm công trình công cộng do người dân bàn và quyết định theo quy định về dân chủ ở cơ sở; nguyên tắc là tự nguyện kết hợp đồng thuận của cộng đồng. Cách xử lý hộ không góp nên hỏi xã và làm đúng quy định hiện hành, tránh ép buộc gây mâu thuẫn.
Nên thuê thầu trọn gói hay dân tự mua vật liệu thuê nhân công?
Thuê trọn gói đơn giản về quản lý nhưng cần hợp đồng rõ kết cấu và bảo hành. Tự mua vật liệu thuê nhân công tiết kiệm hơn nếu có người hiểu việc và chịu theo dõi hằng ngày, nhưng rủi ro hao hụt, sai kỹ thuật cao hơn. Chọn theo năng lực tổ chức thực tế của xóm.
Có cần hồ sơ thiết kế cho một con đường ngõ vài trăm mét không?
Ít nhất nên có bản vẽ mặt cắt kết cấu, cao độ và vị trí cống rãnh, dù đơn giản. Nếu có hỗ trợ của nhà nước thì hồ sơ thường theo yêu cầu của chương trình. Không có bản vẽ thì không có căn cứ để tính khối lượng và nghiệm thu.
Hiến đất làm đường có được ghi nhận về giấy tờ không?
Việc hiến đất làm đường có thể liên quan đến chỉnh lý diện tích trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Nên hỏi xã về thủ tục hiện hành để phần đất hiến được ghi nhận rõ ràng, tránh tranh chấp về sau giữa các hộ hoặc khi chuyển nhượng.
Tiền góp nên để ở tài khoản cá nhân của trưởng ban không?
Không nên. Tốt nhất là tài khoản riêng cho công trình hoặc một cách giữ tiền mà nhiều người cùng kiểm soát, sao kê được công khai. Để tiền trong tài khoản cá nhân dễ lẫn với chi tiêu riêng và đặt người giữ tiền vào thế bị nghi ngờ.
Đường làm xong bị nứt sau vài tháng thì xử lý thế nào?
Chụp ảnh, ghi vị trí và báo cho đơn vị thi công trong thời gian bảo hành. Nứt chân chim trên mặt có thể chỉ cần trám, còn tấm gãy, lún, vỡ mép cần sửa đúng kỹ thuật. Khoản tiền giữ lại theo hợp đồng là cơ sở để yêu cầu sửa chữa.