Làm cầu trên sông có tàu thuyền qua lại nghĩa là công trường và luồng tàu phải chia nhau một mặt nước: đơn vị thi công lập phương án bảo đảm an toàn giao thông đường thuỷ, được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận, bố trí luồng tạm có phao và đèn báo hiệu, dựng cầu tạm hoặc sàn đạo để đưa người và máy ra trụ, và có kế hoạch riêng cho mùa lũ. Không có phần này thì không thể đóng một cây cọc nào giữa dòng.
Ở đồng bằng sông Cửu Long và sông Hồng, sông không chỉ là chướng ngại cần vượt mà còn là tuyến vận tải hàng hoá quan trọng. Một công trường cầu chặn luồng vài ngày có thể làm hàng trăm phương tiện phải chờ. Bài viết đi qua các nội dung tổ chức thi công đặc thù trên sông, nhìn từ góc người lập biện pháp và người làm hiện trường.
Bắt đầu từ khảo sát thuỷ văn và luồng tàu
Trước khi chọn biện pháp, người thi công cần biết con sông đó vận hành thế nào trong suốt thời gian sẽ thi công: mực nước cao và thấp theo mùa, biên độ thuỷ triều nếu ở vùng ảnh hưởng triều, vận tốc dòng chảy mùa lũ, hướng dòng chảy quanh vị trí trụ, xói lở lòng sông, vật trôi theo mùa như lục bình, cây gỗ. Phần lớn số liệu này có trong hồ sơ khảo sát của thiết kế, nhưng nhà thầu thường phải khảo sát bổ sung cho các công trình tạm.
Thông tin về luồng tàu cũng quan trọng không kém: cấp luồng, chiều rộng và độ sâu luồng, khổ thông thuyền yêu cầu, loại phương tiện thường qua lại, mật độ ngày đêm, những thời điểm cao điểm như mùa thu hoạch lúa, mùa vận chuyển vật liệu xây dựng. Hỏi chuyện người dân và chủ phương tiện địa phương nhiều khi cho thông tin thực tế hơn bảng số liệu, ví dụ đoạn nào hay có xoáy, lúc nào đoàn sà lan nối dài thường đi qua.
Từ đó mới quyết định được trụ nào làm trước, có cần chuyển luồng tạm hay không, công trình tạm đặt ở đâu để không thu hẹp luồng quá mức, và công việc nào phải tránh mùa lũ.
Luồng tạm, phao tiêu và báo hiệu: chia mặt nước cho công trường và tàu
Khi trụ cầu, vòng vây, sàn đạo chiếm một phần lòng sông, luồng tàu phải được tổ chức lại. Các nội dung chính trong phương án bảo đảm an toàn giao thông đường thuỷ:
- Chuyển luồng hoặc thu hẹp luồng tạm: xác định khoang thông thuyền tạm, chiều rộng tối thiểu, độ sâu, có thể phải nạo vét bổ sung để tàu đi qua an toàn.
- Phao báo hiệu: phao giới hạn luồng, phao báo chướng ngại vật quanh vòng vây, sàn đạo; đặt đúng vị trí theo phương án được chấp thuận, kiểm tra thường xuyên vì phao có thể bị trôi hoặc bị tàu va lệch.
- Đèn tín hiệu ban đêm: trên công trình tạm, trên xà lan neo, trên trụ đang thi công; đèn phải sáng suốt đêm, có người kiểm tra.
- Thông báo hàng hải: cơ quan quản lý đường thuỷ có thẩm quyền ra thông báo về khu vực thi công, luồng tạm và thời gian hạn chế để các phương tiện biết trước.
- Trạm điều tiết và ca nô trực: ở những đoạn hẹp hoặc khi có thao tác lớn như cẩu đốt dầm, lao dầm qua luồng, cần người và ca nô điều tiết, hướng dẫn phương tiện.
Phương án này được lập theo quy định hiện hành về giao thông đường thuỷ nội địa và phải được chấp thuận trước khi thi công trên luồng. Thủ tục, thời hạn và cơ quan tiếp nhận cụ thể nên kiểm tra tại cơ quan quản lý đường thuỷ khu vực vào thời điểm làm hồ sơ.
Cầu tạm thi công và sàn đạo: con đường ra giữa sông
Với các trụ ở gần bờ hoặc ở sông không quá sâu, nhà thầu thường dựng một cầu tạm thi công, còn gọi là cầu công vụ, chạy từ bờ ra tới vị trí trụ. Cầu tạm làm bằng cọc ống thép đóng xuống lòng sông, dầm thép định hình và mặt sàn thép hoặc gỗ. Nó cho phép xe chở bê tông, cẩu bánh xích, xe chở thép đi thẳng ra trụ như đi trên đường, giảm phụ thuộc vào xà lan và thời tiết.
Cầu tạm cũng là một công trình phải tính toán: tải trọng của cẩu và xe nặng nhất, lực dòng chảy và vật trôi lên các cọc, chiều sâu xói quanh cọc tạm, cao độ mặt sàn so với mực nước lũ thiết kế cho giai đoạn thi công. Khoảng hở giữa các nhịp cầu tạm phải đủ cho tàu qua nếu nó cắt ngang luồng, hoặc cầu tạm phải dừng lại trước luồng và phần còn lại đi bằng xà lan.
Ở vị trí trụ, cầu tạm mở rộng thành sàn đạo đủ rộng để đặt máy khoan, cẩu, trạm dung dịch, bãi tập kết lồng thép. Sau khi thi công xong, cầu tạm và sàn đạo phải được tháo dỡ, nhổ cọc, trả lại lòng sông. Cọc tạm bị cắt bỏ để lại dưới đáy có thể thành chướng ngại cho tàu và thuyền đánh cá, nên phương án tháo dỡ cũng cần được tính từ đầu.
Cầu tạm hay xà lan: chọn phương tiện đưa người và máy ra trụ
Hai cách tiếp cận trụ giữa sông có ưu nhược khác nhau. Nhiều công trình kết hợp cả hai:
| Tiêu chí | Cầu tạm, sàn đạo cố định | Xà lan, phao nổi |
|---|---|---|
| Độ ổn định mặt bằng | Cao, như làm trên cạn | Dao động theo sóng, thuỷ triều, khó làm việc chính xác |
| Chi phí ban đầu | Cao: thép, cọc, công lắp dựng và tháo dỡ | Thấp hơn nếu thuê được phương tiện phù hợp |
| Phụ thuộc thời tiết | Ít, trừ lũ lớn | Nhiều: gió, sóng, dòng chảy mạnh làm phải dừng |
| Ảnh hưởng luồng tàu | Chiếm lòng sông lâu dài, có thể thu hẹp luồng | Linh hoạt, có thể rút khỏi luồng khi cần |
| Hợp với | Trụ gần bờ, nước nông vừa, nhiều trụ liền nhau, thời gian dài | Trụ ở nước sâu, giữa luồng, ít trụ, công việc ngắn |
Xà lan dùng để đặt cẩu, máy khoan hay trạm trộn phải được kiểm tra ổn định khi chất tải lệch mép, hệ neo giữ phải chịu được dòng chảy mạnh nhất có thể gặp. Người làm việc trên xà lan luôn mặc áo phao, và mép xà lan có lan can.
Mùa lũ: lên kế hoạch từ trước khi nước lên
Lũ không chỉ làm nước dâng cao mà còn tăng vận tốc dòng chảy, mang theo vật trôi, gây xói sâu quanh trụ và công trình tạm. Một kế hoạch mùa lũ hợp lý thường gồm:
- Xếp lịch công việc: những việc nhạy cảm như đóng vòng vây, đổ bịt đáy, làm bệ dưới nước được dồn vào mùa cạn; mùa lũ dành cho việc ở trên cao như thân trụ, kết cấu nhịp.
- Cao độ công trình tạm: đỉnh vòng vây, mặt sàn đạo, mặt cầu tạm được đặt cao hơn mực nước lũ dự kiến cho giai đoạn thi công với một khoảng dự phòng.
- Chống xói: theo dõi độ sâu lòng sông quanh trụ và cọc tạm bằng đo hồi âm hoặc đo sâu thủ công định kỳ; thả đá, rọ đá bảo vệ khi xói vượt mức dự kiến.
- Phao chắn vật trôi: đặt phía thượng lưu công trình tạm, thường xuyên vớt lục bình, cây gỗ dồn ứ; vật trôi dồn lại làm tăng lực đẩy lên công trình tạm rất nhanh.
- Quy trình khẩn cấp: ngưỡng mực nước và vận tốc dòng chảy để dừng việc, rút người và thiết bị khỏi sàn đạo, đưa xà lan vào nơi trú ẩn; theo dõi bản tin dự báo khí tượng thuỷ văn hằng ngày.
Những vụ hư hỏng công trình tạm khi lũ thường đến từ việc đánh giá thấp vật trôi và xói, chứ không phải chỉ do mực nước. Một người trực thường xuyên quan sát mặt sông vào mùa lũ là khoản đầu tư rẻ nhất cho an toàn.
Va tàu: rủi ro hai chiều
Trong thời gian thi công, công trình tạm và trụ đang làm nằm sát luồng, nên nguy cơ tàu va là có thật, nhất là ban đêm, khi có sương mù, khi dòng chảy mạnh đẩy tàu lệch hướng, hoặc khi người điều khiển phương tiện không quen đoạn sông có công trường. Một cú va có thể làm hỏng sàn đạo, làm lệch ống vách, xô lệch vòng vây đang có người làm việc bên trong, hoặc làm chìm phương tiện.
Biện pháp giảm rủi ro gồm báo hiệu đầy đủ, chiếu sáng công trình tạm ban đêm, bố trí cọc hoặc phao chống va đặt trước công trình tạm ở phía luồng, ca nô trực nhắc nhở phương tiện, và hạn chế phương tiện qua lại trong các thao tác lớn. Với cầu hoàn thành, trụ trong luồng thường được thiết kế chịu lực va tàu và có thể có công trình chống va vĩnh viễn; trong thi công, khi trụ chưa hoàn thiện, khả năng chịu va của nó còn thấp hơn nhiều.
Phía ngược lại, công trường cũng có thể gây nguy hiểm cho tàu: cáp neo xà lan vắt ngang mặt nước, vật liệu rơi từ trên cao, cọc tạm cắt sát đáy không được báo hiệu. Vì vậy phương án an toàn đường thuỷ không chỉ bảo vệ công trường mà còn bảo vệ người đi sông, và đó là lý do nó phải được cơ quan quản lý đường thuỷ xem xét.
Giữ sạch dòng sông trong lúc làm cầu
Công trường trên sông có nhiều nguồn có thể làm bẩn nước: dung dịch khoan bentonite, nước rửa xe bồn bê tông, dầu mỡ từ máy móc và xà lan, mùn khoan, rác sinh hoạt của công nhân ở lán trại trên sàn đạo. Những thứ này không được xả thẳng xuống sông. Dung dịch khoan được thu về bể lắng, tách cát rồi tái sử dụng, phần thải được chở đi xử lý theo quy định; mùn khoan được gom vào xà lan hoặc thùng chứa rồi đưa lên bờ.
Trên xà lan và sàn đạo, khu vực đặt máy phát, bồn dầu cần có khay hứng hoặc gờ chắn để dầu tràn không chảy xuống nước, có sẵn vật liệu thấm hút dầu. Việc tiếp nhiên liệu trên nước làm cẩn thận, có người canh. Nước rửa bơm bê tông, ống đổ được thu lại, không xối thẳng xuống lòng sông.
Những điều này vừa là yêu cầu bảo vệ môi trường theo quy định hiện hành, vừa liên quan trực tiếp tới người dân hai bên sông, nhiều nơi còn dùng nước sông cho sinh hoạt và nuôi trồng thuỷ sản. Một công trường giữ sạch dòng sông cũng ít bị phản ánh hơn và thuận lợi hơn trong quan hệ với địa phương suốt thời gian thi công.
Câu hỏi thường gặp
Làm cầu trên sông có phải đóng luồng tàu không?
Thường không đóng hoàn toàn mà thu hẹp hoặc chuyển luồng tạm. Chỉ một số thao tác lớn như lao dầm qua luồng, cẩu đốt dầm thép, tháo dỡ công trình tạm mới cần tạm dừng phương tiện trong thời gian ngắn, theo kế hoạch được thông báo trước.
Ai cấp phép thi công công trình trên luồng đường thuỷ?
Việc chấp thuận phương án bảo đảm an toàn giao thông khi thi công trên luồng thuộc cơ quan quản lý đường thuỷ có thẩm quyền theo cấp luồng và quy định hiện hành. Thủ tục cụ thể nên kiểm tra trực tiếp với cơ quan quản lý khu vực vào thời điểm lập hồ sơ.
Cầu tạm thi công có cho người dân đi nhờ được không?
Không nên. Cầu tạm là công trình phục vụ thi công, có xe máy nặng chạy, mép sàn hở, vật liệu chất đống và không được thiết kế cho người đi bộ, xe máy dân sinh. Cho người ngoài đi qua là tạo thêm rủi ro tai nạn cho cả người dân và công trường.
Vì sao cọc tạm phải nhổ lên sau khi thi công?
Cọc tạm để lại dưới nước là chướng ngại cho tàu thuyền, lưới đánh cá và có thể làm thay đổi dòng chảy cục bộ. Phương án tháo dỡ thường yêu cầu nhổ hoặc cắt sâu dưới đáy sông và trả lại lòng sông theo hiện trạng được chấp thuận.
Công trường cầu có ảnh hưởng tới bờ sông hai bên không?
Có thể có: thu hẹp lòng sông làm dòng chảy tăng tốc và gây xói bờ, nhất là phía đối diện công trình tạm. Vì vậy cần theo dõi bờ sông trong suốt thời gian thi công và có biện pháp bảo vệ khi thấy dấu hiệu sạt lở.
Thi công ban đêm trên sông cần lưu ý gì?
Cần chiếu sáng đủ khu vực làm việc nhưng không chiếu thẳng vào mắt người điều khiển phương tiện trên luồng, đèn báo hiệu công trình tạm phải hoạt động, người làm việc mặc áo phản quang và áo phao, có ca nô trực sẵn sàng ứng cứu.