Khôi phục tuyến là việc đưa con đường trên bản vẽ ra thực địa: tìm lại và cắm lại các cọc tim, cọc đỉnh, mốc cao độ mà đơn vị khảo sát đã đặt, kiểm tra chúng có còn đúng không, rồi dời cọc ra ngoài phạm vi sẽ đào đắp để giữ được suốt thời gian thi công. Song song là dọn mặt bằng: phát quang, đào gốc cây, bóc lớp đất hữu cơ, xử lý công trình ngầm và, nếu làm trên đường cũ, đào khuôn tới cao độ đáy kết cấu mới.
Đây là phần việc ít ai nhìn thấy nhưng quyết định mọi thứ sau đó. Một mốc cao độ sai vài centimet làm cả đoạn đường đọng nước; một cáp ngầm không được dò trước có thể gây tai nạn điện hoặc mất liên lạc cả khu vực. Bài viết giải thích các việc chính theo thứ tự, những lỗi hay gặp, và điều chủ đầu tư nhỏ nên hỏi nhà thầu ngay trong tuần đầu.
Hồ sơ trong tay và mốc ngoài thực địa
Khi nhận công trình, đơn vị thi công nhận cùng hồ sơ thiết kế một hệ thống mốc: mốc toạ độ và mốc cao độ dọc tuyến, cọc tim tại các điểm đặc trưng như đầu đường cong, đỉnh đường cong, các cọc lý trình chẵn. Ngoài thực địa, những mốc này thường đã qua vài tháng tới vài năm kể từ ngày khảo sát. Một số bị mất do người dân cày ruộng, làm hàng rào, một số bị xê dịch do xe chạy, một số bị chôn lấp dưới vật liệu đổ đống.
Việc đầu tiên là đi tìm, đo kiểm và lập biên bản tình trạng các mốc, sau đó đo nối các mốc với nhau để xem chúng còn khớp không. Khi phát hiện sai lệch đáng kể giữa các mốc, hoặc giữa cao độ tự nhiên đo được với cao độ trên bản vẽ, nhà thầu phải báo lại tư vấn thiết kế và chủ đầu tư trước khi thi công, vì sai lệch đó có thể làm thay đổi khối lượng đào đắp và cả cao độ thiết kế.
Ngày nay, máy toàn đạc điện tử và thiết bị định vị vệ tinh đo động thời gian thực giúp cắm cọc nhanh và chính xác hơn nhiều so với thước dây, máy kinh vĩ quang học trước đây. Dù vậy, nguyên tắc cũ vẫn giữ: mọi điểm cắm đều phải kiểm tra từ ít nhất hai mốc khác nhau, và cao độ phải dẫn từ mốc cao độ chuẩn, không lấy mặt đất hay mặt đường cũ làm chuẩn.
Dời cọc: giữ tuyến khi cọc tim sắp bị đào mất
Cọc tim sẽ không sống sót qua máy đào. Ngay khi máy ủi, máy đào bắt đầu làm việc, các cọc nằm trên tim đường sẽ mất. Vì thế trước khi dọn mặt bằng, người ta dời cọc ra hai bên, ra ngoài phạm vi đào đắp, đặt ở chỗ ổn định như gốc cây lớn, chân cột bê tông, hoặc cọc bê tông chôn sâu.
Mỗi cọc dời phải ghi rõ khoảng cách và quan hệ. Cọc dời được ghi khoảng cách tới tim, chênh cao so với cao độ thiết kế tại đó, và thường đặt thành cặp hai bên để từ hai cọc có thể khôi phục lại tim bất cứ lúc nào. Sổ ghi chép cọc dời là tài liệu quan trọng của công trường.
Mốc cao độ thi công đặt dày hơn mốc khảo sát. Mốc khảo sát thường thưa; khi thi công, người ta dẫn thêm mốc cao độ phụ dọc tuyến, mỗi đoạn vài trăm mét một mốc, đặt ở chỗ không bị xe và máy va vào. Mỗi mốc phụ được kiểm tra lại định kỳ, nhất là sau mùa mưa hay khi gần đó có đắp nền cao gây lún.
Bảo vệ mốc là việc của cả công trường. Một lái máy vô tình xúc mất một mốc cao độ có thể làm cả tổ đo mất một ngày dẫn lại. Mốc nên được sơn màu nổi, rào quanh bằng vài cọc, và được nhắc trong buổi giao ban đầu tuần.
Dò và xử lý công trình ngầm trước khi đào
Dưới lề đường cũ, vỉa hè, thậm chí dưới ruộng, có thể có cáp điện, cáp quang, ống nước, ống thoát nước, móng cột điện và mộ phần. Đào trúng các công trình này vừa nguy hiểm vừa gây tranh chấp. Trình tự hợp lý:
- Thu thập bản vẽ, thông tin từ các đơn vị quản lý điện, nước, viễn thông, chiếu sáng trên đoạn tuyến; hỏi chính quyền cơ sở và người dân sống lâu năm ở đó.
- Đánh dấu các tuyến đã biết ngoài thực địa bằng cọc, sơn, dây căng.
- Ở chỗ nghi ngờ, dùng thiết bị dò cáp, dò kim loại, và đào thăm dò bằng tay từng đoạn ngắn trước khi cho máy vào.
- Thống nhất bằng văn bản với đơn vị quản lý về việc di dời, nâng hạ hay bảo vệ tại chỗ; công trình của họ thường do chính họ hoặc đơn vị được họ chấp thuận di dời.
- Không đào máy trong phạm vi gần cáp điện đang mang điện; có người giám sát của đơn vị quản lý khi làm sát công trình của họ.
- Ghi lại vị trí, cao độ các công trình ngầm gặp trong quá trình đào để đưa vào hồ sơ hoàn công.
Với đường dây điện trên không, máy đào cần cẩu và xe ben nâng thùng cũng có nguy cơ chạm hoặc phóng điện khi tới quá gần. Khoảng cách an toàn theo cấp điện áp phải được xác định với đơn vị điện lực và nhắc lại cho mọi người lái máy trước khi làm việc ở đoạn đó.
Phát quang, đào gốc và bóc đất hữu cơ
Dọn mặt bằng không chỉ là cắt cây, phát cỏ. Gốc cây và rễ lớn phải được đào lên, vì để lại dưới nền đường chúng sẽ mục dần và để lại lỗ rỗng. Hố đào gốc được lấp lại bằng vật liệu đắp và đầm chặt từng lớp như nền đường, không lấp bằng đất xốp lẫn rễ.
Lớp đất mặt trên ruộng, vườn, đồi thường chứa nhiều hữu cơ, rễ cỏ, có màu sẫm, xốp và ẩm. Lớp này được bóc bỏ trước khi đắp nền, chiều dày bóc lấy theo thiết kế và thực tế hiện trường: chỗ nào nhìn hố đào còn thấy đất sẫm, rễ cỏ thì bóc thêm. Đất hữu cơ không bị vứt bỏ hoàn toàn mà thường được tập kết riêng để về sau phủ mái taluy cho cỏ mọc.
Với ruộng lúa, ao, mương, việc dọn mặt bằng còn gồm tát nước, vét bùn tới lớp đất có thể đỡ được nền. Phần bùn lỏng nếu để lại sẽ trở thành một lớp đất yếu nằm ngay dưới chân nền, gây lún và trượt. Ao hồ lớn có khi phải xử lý như đất yếu với biện pháp riêng.
Sau khi bóc, đáy nền được san phẳng và đầm. Nếu đáy có độ dốc ngang lớn, như sườn đồi hay mái đê, cần đánh cấp trước khi đắp. Toàn bộ các việc này phải xong trước khi xe đất đầu tiên đổ xuống, vì một khi đã đắp lên thì không còn ai nhìn thấy bên dưới.
Đào khuôn trên đường cũ: các tình huống thường gặp
Đào khuôn là đào bỏ một phần kết cấu cũ hoặc đất nền tới cao độ đáy kết cấu mới, tạo thành lòng máng để rải các lớp móng. Cách làm phụ thuộc hiện trạng con đường:
| Hiện trạng | Cách xử lý thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đường đất, đường cấp phối cũ đã chặt | Tận dụng làm một phần nền; đào khuôn tới cao độ, lu lại đáy | Kiểm đất đáy khuôn; chỗ lò xo phải thay |
| Mặt nhựa cũ còn tốt, chỉ cần nâng cấp | Không đào; bù vênh rồi phủ lớp mới | Kiểm cao độ nhà dân, cống hai bên trước khi nâng |
| Mặt nhựa cũ hư hỏng nặng, móng nhiễm bùn | Cào bóc hoặc đào bỏ tới lớp còn tốt, làm lại móng | Khảo sát bằng hố đào trước, tránh đoán qua mặt |
| Đường bê tông xi măng cũ | Giữ lại làm móng hoặc phá dỡ, tuỳ tình trạng tấm | Giữ tấm cũ phải xử lý khe để không nứt phản ánh |
| Đường trong khu dân cư, không được nâng cao độ | Đào khuôn sâu để kết cấu mới giữ đúng cao độ cũ | Chú ý công trình ngầm nông và móng nhà sát lề |
Đáy khuôn đào xong phải có dốc ngang để thoát nước và không được để qua đêm khi trời có thể mưa nếu chưa có lối thoát nước. Lòng máng ngập nước biến đáy khuôn thành bùn, phải chờ khô hoặc đào thay, kéo dài thời gian và tăng chi phí.
Lán trại, bãi vật liệu và đường công vụ
Công trường đường trải dài, nên chuẩn bị còn gồm chọn chỗ đặt lán trại, kho, bãi tập kết đá, cát, nhựa, nơi để máy qua đêm. Bãi vật liệu nên trên chỗ đất cao, có nền cứng, rãnh thoát nước xung quanh, chia ngăn từng loại vật liệu để không lẫn vào nhau. Đá dăm đổ đống trên nền đất bùn sẽ bị nhiễm đất ở phần đáy đống, và phần đó không nên xúc lên đường.
Đường công vụ là đường tạm để xe chở vật liệu vào công trường, đi vòng qua chỗ đang thi công. Nếu đường công vụ chạy qua đường dân sinh, cần thống nhất với chính quyền và người dân về tải trọng xe, giờ chạy, tưới nước chống bụi, và cam kết sửa trả lại khi xong việc. Rất nhiều tranh chấp ở công trường đường không xuất phát từ con đường đang làm mà từ con đường xe công trường đã cày nát.
Cuối cùng là rào chắn, biển báo công trường, đèn ban đêm tại những chỗ đã đào, đã dọn, để người đi đường nhận biết phạm vi thi công ngay từ ngày đầu. Đây là phần việc chuẩn bị chứ không phải để đến khi có máy lu mới dựng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao công trường làm đường hay có những cọc gỗ sơn đỏ ở hai bên mép ruộng?
Đó thường là cọc dời, được đặt ra ngoài phạm vi thi công để khôi phục lại tim đường và cao độ khi cọc gốc trên tim bị đào mất. Người dân nên tránh nhổ hoặc dịch chuyển các cọc này; nếu cọc vướng việc canh tác, có thể báo nhà thầu để họ dời đi chỗ khác.
Đo cao độ bằng mặt đường cũ có được không?
Không nên dùng mặt đường cũ làm chuẩn, vì mặt cũ đã lún, vênh không đều. Cao độ phải dẫn từ mốc cao độ chuẩn của hồ sơ thiết kế. Mặt đường cũ chỉ là thông tin hiện trạng để tính chiều dày bù vênh và khối lượng.
Đào trúng cáp ngầm khi làm đường thì phải làm gì?
Dừng máy ngay, giữ người tránh xa khu vực, không chạm tay vào cáp. Báo ngay cho đơn vị quản lý công trình đó và chỉ huy công trường. Không tự nối, tự lấp. Việc khắc phục do đơn vị quản lý thực hiện, sau đó ghi nhận lại vị trí để không lặp lại.
Bóc lớp đất hữu cơ bao nhiêu là đủ?
Chiều dày bóc theo thiết kế và kết quả khảo sát, nhưng ngoài hiện trường được điều chỉnh theo thực tế: bóc tới khi không còn thấy rễ cỏ, đất sẫm màu và xốp. Ở ruộng lúa, lớp bùn mặt thường phải bóc hoặc vét hết. Thay đổi chiều dày bóc so với thiết kế cần được ghi nhận để tính khối lượng.
Đường trong xóm có bắt buộc phải khôi phục tuyến bằng máy đo không?
Với đường ngắn và đơn giản, có thể dùng máy thuỷ bình và thước để kiểm cao độ, nhưng vẫn cần một mốc cao độ chuẩn và bản vẽ có cao độ thiết kế. Không có cao độ, đường dễ bị đọng nước ở chỗ trũng hoặc cao hơn cổng nhà dân, gây tranh cãi sau khi làm.
Mất mốc cao độ giữa chừng thi công thì xử lý thế nào?
Dẫn lại từ các mốc chuẩn còn lại gần nhất, kiểm tra với ít nhất hai mốc để chắc chắn, rồi đặt mốc mới ở vị trí an toàn hơn. Các phần đã thi công trong thời gian gần mốc bị mất nên được kiểm lại cao độ trước khi phủ lớp tiếp theo.