Phần lớn tai nạn giữa người và máy trên công trường đường xảy ra theo ba kiểu: người bị máy lu hoặc xe ben cán khi máy lùi trong điểm mù của người lái, máy lu bị lật khi chạy ra mép nền đắp hay mép taluy, và người bị kẹt giữa hai máy hoặc giữa máy với vật cố định. Cả ba đều phòng được bằng những quy tắc đơn giản: biết điểm mù của từng máy, giữ người ra khỏi vùng nguy hiểm, có người hướng dẫn khi lùi, và không cho máy làm việc sát mép yếu.
Bài viết theo góc nhìn của người làm hiện trường, cho công nhân, kỹ sư mới và chủ đầu tư nhỏ đi xem công trường đường. Vận hành máy cần người có chứng chỉ phù hợp và được huấn luyện theo quy định hiện hành; bài không thay cho việc huấn luyện đó.
Vì sao máy làm đường đặc biệt nguy hiểm với người đi bộ quanh nó
Máy làm đường di chuyển liên tục tới lui trên cùng một đoạn: máy lu chạy tiến lùi hàng chục lượt, xe ben lùi vào đổ vật liệu vào phễu máy rải, máy san chạy dọc rồi quay đầu. Người làm việc cạnh đó, công nhân cào nhựa, người đo nhiệt độ, người kiểm độ dày, kỹ thuật viên lấy mẫu, đều đứng trên cùng mặt đường với máy và quen dần với tiếng máy tới mức không còn để ý.
Tiếng ồn của máy rải, máy lu rung, máy phát điện át cả còi lùi. Người công nhân cúi xuống cào nhựa quay lưng về phía máy lu không nghe, không thấy. Người lái máy lu ngồi cao, nhìn về phía trước hoặc nhìn xuống bánh lu để giữ vệt chồng, khó thấy một người ngồi xổm phía sau. Mọi điều kiện cho tai nạn đều có sẵn, chỉ cần một lúc lơ là.
Thêm vào đó là áp lực tiến độ. Với bê tông nhựa, việc lu phải làm trong khoảng nhiệt độ nhất định, nên máy lu chạy nhanh, đổi hướng liên tục, và người làm cũng vội. Chính lúc gấp gáp ấy, các quy tắc an toàn hay bị bỏ qua.
Điểm mù và nguy cơ của từng loại máy
Mỗi loại máy có vùng người lái không nhìn thấy và kiểu tai nạn đặc trưng. Bảng dưới tóm lược để người đứng quanh máy biết tránh chỗ nào.
| Máy | Vùng khó nhìn của người lái | Kiểu tai nạn hay gặp |
|---|---|---|
| Máy lu bánh thép | Ngay sát phía sau bánh lu và hai bên khi người đứng thấp | Cán người khi lùi; lật khi chạy ra mép nền đắp, mép taluy |
| Máy lu bánh lốp | Phía sau và hai góc sau | Cán khi lùi, kẹp người giữa máy và lề |
| Xe ben | Một vùng lớn phía sau thùng và phía bên phụ | Cán người khi lùi đổ vật liệu; thùng nâng chạm đường dây điện; lật khi đổ trên nền mềm, dốc |
| Máy rải | Phía trước phễu khi xe ben đang lùi tới; hai bên bàn là | Kẹp người giữa xe ben và máy rải; bỏng ở bàn là nóng |
| Máy đào, máy xúc | Phía sau đối trọng khi xoay toa | Đối trọng quét vào người khi xoay; gầu rơi vật liệu |
| Máy san | Hai bên lưỡi san và phía sau | Quét người đứng cạnh lưỡi; cán khi lùi |
Quy tắc chung rút từ bảng: nếu không nhìn thấy mắt người lái, coi như người lái không nhìn thấy mình. Muốn đi vào gần máy, phải bắt được ánh mắt của người lái và được ra hiệu đồng ý.
Xe ben lùi: tai nạn kinh điển và cách tổ chức để tránh
Xe ben lùi vào đổ vật liệu là tình huống lặp đi lặp lại hàng trăm lần mỗi ngày trên công trường đường, và là nguồn tai nạn cán người phổ biến nhất. Tài xế dựa vào gương, nhưng gương không cho thấy người đứng ngay sau thùng xe hay người cúi thấp. Còi lùi kêu suốt ngày tới mức người xung quanh không còn phản ứng.
Cách tổ chức an toàn có ba phần. Thứ nhất, bố trí một người hướng dẫn xe lùi, đứng ở vị trí tài xế nhìn thấy được qua gương, không đứng ngay sau xe, dùng tín hiệu tay đã thống nhất. Tài xế chỉ lùi khi nhìn thấy người hướng dẫn; mất bóng người hướng dẫn trong gương thì dừng. Thứ hai, quy định đường đi của xe ben trong công trường, hạn chế phải lùi dài, ưu tiên vòng quay đầu. Thứ ba, cấm người không có nhiệm vụ đi vào khu vực xe ben lùi.
Khi xe ben đổ vật liệu vào phễu máy rải, khoảng giữa đuôi xe và phễu là chỗ kẹp người. Người hướng dẫn và công nhân không được đứng giữa hai máy trong lúc xe lùi tới. Thùng xe nâng lên để đổ cũng là lúc dễ chạm vào đường dây điện phía trên, cần kiểm tra trước khi nâng.
Máy lu và mép nền: chuyện lật máy
Máy lu nặng, trọng tâm cao, lu rung lại làm đất dưới bánh mềm đi tạm thời. Khi lu sát mép nền đắp mới, mép taluy hay mép mương, đất mép có thể sụt và máy lật nghiêng xuống. Lật máy lu thường gây thương tích nặng cho người lái nếu không có khung chống lật và không thắt dây an toàn.
Phòng tránh bằng những việc cụ thể: không lu sát mép nền chưa được đầm chặt, chừa một dải mép để lu bằng máy nhỏ hoặc đầm tay theo biện pháp được duyệt, đánh dấu mép bằng cọc hoặc dây để người lái nhìn thấy, đặc biệt ban đêm. Trên nền dốc ngang, đi chậm, không đổi hướng đột ngột, không tắt máy đột ngột khi đang rung.
Máy lu nên có khung chống lật và dây an toàn còn hoạt động, và người lái phải thắt dây. Nhiều người lái coi dây an toàn trên máy lu là thừa vì máy chạy chậm, nhưng khi lật thì chính dây giữ người trong khung bảo vệ thay vì bị văng ra và bị máy đè.
Máy rải và bàn là: những chỗ kẹp và chỗ nóng riêng của mũi rải
Máy rải có những nguy cơ khác máy lu. Phía trước là phễu nhận vật liệu, nơi xe ben lùi tới đổ, và hai cánh phễu gập lại bằng thuỷ lực có thể kẹp tay người đang cào vật liệu dính trên mép phễu. Bên trong là băng tải và vít xoắn chia vật liệu ra hai bên, những bộ phận quay có thể cuốn quần áo, găng tay nếu ai đó thò tay vào gạt vật liệu khi máy đang chạy.
Phía sau là bàn là, được gia nhiệt để nhựa không dính và để là phẳng lớp rải. Bàn là và các tấm mở rộng hai bên rất nóng; công nhân đứng trên sàn sau máy để điều chỉnh chiều dày, người cào mép đứng ngay cạnh mép bàn là. Bỏng do chạm vào bàn là, do nhựa bắn từ vít xoắn, là những tai nạn nhỏ nhưng xảy ra thường xuyên ở mũi rải.
Quy tắc cho mũi rải: không thò tay vào phễu, băng tải, vít xoắn khi máy chưa dừng hẳn và chưa được người lái xác nhận; không đứng giữa xe ben và phễu khi xe lùi tới; người trên sàn sau máy bám tay vịn khi máy di chuyển; dụng cụ cào, xẻng không để lên bàn là. Khi vệ sinh máy cuối ca bằng dầu, phải tắt hệ thống gia nhiệt và để nguội, tránh dầu bắt lửa trên bề mặt nóng.
Quy tắc vàng cho người đi bộ quanh máy
Những quy tắc sau nên được nhắc trong buổi họp đầu ca và áp dụng cho cả công nhân, kỹ sư, tư vấn giám sát, khách đến thăm công trường:
- Không đi vào vùng hoạt động của máy nếu chưa bắt được ánh mắt người lái và được ra hiệu đồng ý.
- Không đứng, ngồi, cúi phía sau máy lu, xe ben, máy san, kể cả khi máy đang đứng yên mà nổ máy.
- Không đứng giữa hai máy, giữa máy và tường, giữa máy và vật liệu chất cao.
- Không ngồi nghỉ, nằm nghỉ dưới gầm máy hoặc trong bóng râm của máy đậu, một kiểu tai nạn đã xảy ra không ít lần.
- Không đứng trong vùng xoay của đối trọng máy đào; khi cần đi qua, ra hiệu cho người lái dừng.
- Luôn mặc áo phản quang, đội mũ, mang giày bảo hộ; không đeo tai nghe nghe nhạc khi làm việc gần máy.
- Kỹ thuật viên đo đạc, lấy mẫu, đo nhiệt độ phải báo cho người lái trước khi bước vào vệt lu.
Quy tắc không ngồi nghỉ dưới máy nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng giữa trưa nắng trên công trường đường không có bóng cây, gầm xe ben là chỗ mát nhất. Phải có chỗ nghỉ có mái che riêng thì quy tắc này mới được giữ.
Người lái máy: chứng chỉ, kiểm máy đầu ca và giao tiếp
Người vận hành máy lu, máy rải, máy xúc, xe ben phải có chứng chỉ hoặc bằng phù hợp và được huấn luyện an toàn theo quy định hiện hành. Ngoài ra, mỗi công trường có đặc điểm riêng: chỗ hẹp, mép yếu, đường dây điện, lối người đi. Người lái mới đến cần được chỉ dẫn những điểm này trước khi làm.
Kiểm máy đầu ca là việc nhỏ cứu nhiều mạng: phanh, còi, còi lùi, đèn, gương, camera lùi nếu có, khung chống lật, dây an toàn, rò rỉ dầu thuỷ lực. Máy rải cần kiểm hệ thống gia nhiệt bàn là và không để nhiên liệu rò gần chỗ nóng. Máy hỏng phanh hoặc còi lùi phải dừng sửa, không cho chạy tạm.
Giao tiếp giữa người lái và người dưới đất cần thống nhất trước: tín hiệu tay cho tiến, lùi, dừng, dừng khẩn cấp; ai là người được ra hiệu. Một công trường có năm người cùng vẫy tay chỉ đạo xe ben là công trường mà tài xế không biết nghe ai. Chỉ một người hướng dẫn, những người khác chỉ được phép ra hiệu dừng khi thấy nguy hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Máy lu có bắt buộc gắn camera lùi không?
Yêu cầu cụ thể tuỳ quy định hiện hành và chính sách của từng đơn vị. Camera lùi và cảm biến phát hiện người giúp giảm điểm mù đáng kể, nhưng không thay được người hướng dẫn và quy tắc giữ người ra khỏi vùng máy hoạt động.
Tại sao còi lùi kêu mà người vẫn bị cán?
Vì công trường có nhiều máy cùng kêu còi lùi suốt ngày, tiếng ồn từ máy rải và lu rung át tiếng còi, người làm quen dần và không phản ứng. Còi lùi chỉ là một lớp cảnh báo; cần thêm người hướng dẫn, quy định vùng cấm và đường đi của xe.
Kỹ sư giám sát có được đứng sát máy lu để quan sát không?
Chỉ khi đã báo cho người lái và đứng ở vị trí người lái nhìn thấy, không ở phía sau hay sát bên bánh lu. Việc kiểm độ chặt, nhiệt độ cần phối hợp với người lái để máy dừng hoặc đi chỗ khác trong lúc đo.
Làm sao biết mép nền đủ chắc để máy lu đi qua?
Dựa vào biện pháp thi công và ý kiến kỹ thuật, không dựa vào cảm giác. Mép nền đắp mới, mép taluy, mép mương thường không đủ chắc cho máy lu lớn chạy sát. Nên đánh dấu dải mép và dùng thiết bị đầm nhỏ hơn cho dải đó.
Có nên cho công nhân ngồi trên máy lu đi cùng không?
Không. Máy lu được thiết kế cho một người lái; người ngồi thêm không có chỗ bám, không có dây an toàn, dễ ngã xuống ngay trước hoặc sau bánh lu. Cấm đi nhờ trên máy công trình là quy tắc phổ biến ở mọi công trường.
Người không phải công nhân vào công trường đường cần lưu ý gì?
Báo với chỉ huy hoặc người phụ trách an toàn, mặc áo phản quang, đội mũ, đi theo người dẫn, không tự ý đi vào khu vực máy đang chạy. Chủ đầu tư, người dân đến xem cũng phải tuân thủ như công nhân.