Thi công cầu gom ba nhóm nguy cơ hiếm khi gặp cùng lúc ở công trình khác: ngã từ trên cao xuống (từ đỉnh trụ, mép dầm, đà giáo, xe đúc hẫng), rơi xuống nước và đuối nước khi làm việc trên sàn đạo, xà lan, vòng vây, và điện giật khi cẩu, cần bơm bê tông hay thùng xe ben vươn tới đường dây điện vắt qua sông hoặc chạy dọc tuyến. Ngoài ra còn vật rơi từ trên cao xuống người phía dưới và xuống làn xe, thuyền đi qua. Mỗi nhóm có biện pháp riêng, và biện pháp nào cũng phải có từ khâu lập biện pháp thi công chứ không bổ sung khi đã xảy ra sự cố.
Bài này tóm lược nguyên tắc phòng cho từng nhóm, dành cho kỹ sư mới, công nhân và chủ đầu tư cầu dân sinh nhỏ. Mọi việc trên cao, dưới nước và gần điện đều là việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, phải do đơn vị có chuyên môn thực hiện với người được huấn luyện theo quy định hiện hành.
Ngã cao: nguy cơ số một trên công trường cầu
Trên công trường cầu, gần như mọi việc đều ở trên cao: lắp cốt thép thân trụ, ván khuôn xà mũ, lắp gối, căng cáp ở đầu dầm, lắp lan can, làm việc trên xe đúc hẫng nhô ra giữa sông. Chiều cao không cần lớn mới gây chết người; ngã từ vài mét xuống nền cứng hay xuống bãi cọc thép chờ đã đủ nguy hiểm.
Thứ tự ưu tiên khi phòng ngã cao giống như mọi ngành: trước hết loại bỏ việc phải làm trên cao nếu được, ví dụ lắp lồng thép và ván khuôn ở dưới đất rồi cẩu lên; sau đó dùng biện pháp tập thể như sàn công tác có lan can, lưới chống rơi; cuối cùng mới tới thiết bị cá nhân như dây an toàn toàn thân. Thiết bị cá nhân là lớp cuối cùng, không phải lớp duy nhất.
Sàn công tác trên đà giáo, quanh xà mũ, trên xe đúc phải có lan can đủ cao, có thanh giữa và tấm chắn chân để dụng cụ không lăn xuống, mặt sàn kín không có khe hở lớn, và được kiểm tra trước khi đưa vào sử dụng. Thang lên xuống trụ phải cố định, có lồng bảo vệ khi cao. Nhiều tai nạn xảy ra không phải lúc làm việc mà lúc leo lên, leo xuống bằng cách đu bám cốt thép.
Dây an toàn: dùng đúng mới cứu được người
Dây toàn thân, không phải dây bụng. Dây an toàn toàn thân phân bố lực khi rơi qua vai, ngực, đùi. Dây thắt bụng kiểu cũ có thể gây chấn thương cột sống, nội tạng khi giữ người rơi và không nên dùng cho việc có nguy cơ rơi tự do.
Điểm neo chắc và ở trên cao. Móc dây vào điểm neo được tính toán hoặc dây cứu sinh căng ngang có đủ khả năng chịu lực, đặt cao hơn vai để quãng rơi ngắn nhất. Móc vào thanh cốt thép chờ, ống đà giáo lỏng, hay lan can tạm chưa chắc là móc vào hy vọng.
Quãng rơi phải nhỏ hơn khoảng trống phía dưới. Dây giảm chấn dài ra khi giữ người rơi. Nếu làm việc ở độ cao vừa phải mà dây quá dài, người vẫn chạm đất trước khi dây giữ được. Người lập biện pháp phải tính chuyện này.
Hai móc khi di chuyển. Dây có hai nhánh móc giúp người luôn có một móc được neo trong lúc chuyển móc kia sang vị trí mới, không có khoảnh khắc nào không được bảo vệ.
Kế hoạch cứu người treo trên dây. Người bị treo lơ lửng trên dây lâu có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến tuần hoàn. Công trường phải có phương án đưa người xuống nhanh, không chỉ trông chờ vào gọi cứu hộ từ xa.
Kiểm dây trước mỗi lần dùng. Đai bị sờn, dính hoá chất, khoá móc bị biến dạng, dây đã từng giữ một cú rơi đều phải loại bỏ theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Làm việc trên sông: rơi nước và đuối nước
Sàn đạo, xà lan, vòng vây cọc ván thép, phao nổi là nơi làm việc thường xuyên khi làm trụ cầu giữa sông. Mặt sàn ướt, dính bùn, dầu; xà lan dập dềnh theo sóng do tàu chạy qua; ban đêm khó thấy mép. Người rơi xuống nước có thể bị dòng chảy cuốn đi rất nhanh, đặc biệt mùa lũ, hoặc bị kẹt dưới xà lan, giữa xà lan và trụ.
Nguyên tắc cơ bản là mọi người làm việc trên mặt nước hoặc sát mép nước đều mặc áo phao, kể cả người biết bơi. Mép sàn đạo, xà lan có lan can hoặc dây chắn. Trên công trường có phao cứu sinh có dây ném, sào cứu hộ đặt ở những vị trí dễ lấy, và có xuồng cứu hộ sẵn sàng khi có nhiều người làm việc trên sông, đặc biệt ở sông rộng nước chảy xiết.
Việc lặn để kiểm tra đáy vòng vây, cắt cọc, xử lý sự cố dưới nước là việc chuyên môn, chỉ do thợ lặn có chứng chỉ và đội hỗ trợ trên mặt nước thực hiện theo quy trình riêng. Không để công nhân tự nhảy xuống "xem thử" hay lặn nín thở gỡ vướng. Theo dõi mực nước, dự báo lũ và lịch thuỷ triều là phần không tách rời của an toàn thi công trên sông.
Điện: đường dây trên không và cần cẩu
Công trường cầu và đường thường nằm dưới hoặc cạnh đường dây điện: đường dây trung thế dọc tuyến đường, đường dây cao thế vắt qua sông. Cần cẩu nâng dầm, cần bơm bê tông vươn ra, thùng xe ben nâng lên, cây thép dài được khiêng dựng đứng đều có thể chạm hoặc tới quá gần dây điện. Với điện cao thế, không cần chạm mới bị phóng điện; chỉ cần vào quá gần là đủ.
Phòng ngừa bắt đầu từ khảo sát: đánh dấu toàn bộ đường dây trên mặt bằng thi công, xác định hành lang an toàn lưới điện theo quy định hiện hành và theo yêu cầu của đơn vị quản lý lưới điện. Khi phải làm việc trong phạm vi gần, cần làm việc với đơn vị điện lực để cắt điện, di dời hoặc có biện pháp riêng, có người quan sát chuyên theo dõi khoảng cách giữa cần cẩu và dây điện.
Người đứng dưới đất chạm vào móc cẩu, dây cáp cẩu hay thân xe đúng lúc cần cẩu chạm điện là người chịu nguy hiểm nhất. Vì vậy khi cẩu làm việc gần đường dây, người không có nhiệm vụ phải đứng xa, người dẫn hướng tải dùng dây giữ bằng vật liệu cách điện thay vì đưa tay giữ trực tiếp. Điện thi công trên công trường, máy hàn, máy phát cũng cần nối đất, có thiết bị chống giật, dây không ngâm nước.
Vật rơi: nguy cơ cho người phía dưới và cho dòng xe, thuyền
Trên công trường cầu, mọi thứ rơi từ trên cao đều có thể gây chết người: một cái cờ lê, một mẩu bê tông, một thanh thép. Người làm việc phía dưới trụ, trên xà lan, dưới gầm cầu phải đội mũ bảo hộ, nhưng mũ chỉ giảm được một phần. Biện pháp chính là ngăn vật rơi: tấm chắn chân trên sàn công tác, dụng cụ có dây buộc vào cổ tay hay vào sàn, lưới bao quanh đà giáo, vật liệu xếp gọn có chèn chặn.
Khi mở rộng cầu đang khai thác, làm lan can, sơn cầu, sửa khe co giãn, vật rơi còn đe doạ dòng xe phía dưới nếu cầu vượt qua đường, hay thuyền bè nếu cầu vượt sông. Phương án phải có biện pháp che chắn phía dưới, khoanh vùng cấm hoặc điều tiết giao thông phía dưới trong lúc thao tác nguy hiểm, và phối hợp với đơn vị quản lý đường thuỷ khi làm trên luồng.
Vùng dưới cẩu đang nâng tải là vùng cấm người. Nghe thì hiển nhiên, nhưng trên công trường chật, người hay đi tắt qua dưới tải đang treo để tiết kiệm vài phút. Người xi nhan cẩu và chỉ huy phải giữ quy tắc này tuyệt đối, kể cả với kỹ sư, giám sát.
Đà giáo và ván khuôn: sự cố sập khi đổ bê tông
Đà giáo đỡ ván khuôn xà mũ, dầm đổ tại chỗ, khối đỉnh trụ phải chịu toàn bộ trọng lượng bê tông tươi, cốt thép, người và thiết bị trong lúc bê tông chưa tự chịu lực. Sập đà giáo khi đang đổ bê tông là một trong những sự cố nghiêm trọng nhất trên công trường cầu, vì nó xảy ra lúc đông người làm việc nhất ở cả trên lẫn dưới.
Nguyên nhân thường gặp gồm nền đặt chân đà giáo yếu hoặc bị ngập nước làm lún không đều, đà giáo lắp thiếu thanh giằng, dùng ống và khớp nối đã biến dạng, thay đổi trình tự đổ bê tông so với biện pháp làm tải dồn lệch một phía. Với đà giáo trên sông, cọc tạm bị xói chân sau mùa lũ cũng là một nguy cơ.
Vì vậy đà giáo cho kết cấu cầu phải được thiết kế, tính toán riêng, lắp đúng bản vẽ, được kiểm tra và nghiệm thu trước khi đổ bê tông. Trong lúc đổ, có người theo dõi độ lún và biến dạng của đà giáo, có tín hiệu dừng đổ ngay khi thấy bất thường, và giữ người không có nhiệm vụ ra khỏi vùng dưới đà giáo. Tháo đà giáo cũng phải theo trình tự và chỉ khi bê tông đã đạt cường độ theo yêu cầu.
Bảng kiểm an toàn cho một ngày làm trên trụ cầu
Một bảng kiểm ngắn dùng trong buổi họp đầu ca giúp người chỉ huy nhắc đúng những điều quan trọng nhất:
- Sàn công tác, lan can, thang đã được kiểm và còn nguyên vẹn sau ca trước, sau gió lớn, mưa bão?
- Mỗi người làm trên cao có dây an toàn toàn thân đã kiểm, biết điểm neo của mình?
- Lưới chống rơi, tấm chắn chân còn đủ; dụng cụ có dây buộc?
- Người làm trên xà lan, sàn đạo mặc áo phao; phao cứu sinh, xuồng cứu hộ ở chỗ cần?
- Mực nước, dự báo thời tiết, lũ trong ngày; có tàu thuyền đi qua gần khu vực làm việc không?
- Cẩu làm việc hôm nay có gần đường dây điện không; đã có người quan sát khoảng cách?
- Vùng dưới tải đang nâng đã được khoanh và có người giữ?
- Có phương án cứu người treo trên dây, người rơi xuống nước, và mọi người biết phương án?
Bảng kiểm chỉ có ý nghĩa nếu điều nào chưa ổn thì việc tương ứng chưa được bắt đầu. Đánh dấu cho đủ rồi vẫn làm như thường là cách biến bảng kiểm thành giấy.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc ở độ cao bao nhiêu thì phải đeo dây an toàn?
Ngưỡng độ cao và yêu cầu cụ thể theo quy định an toàn lao động hiện hành. Thực tế trên công trường cầu, mọi vị trí có nguy cơ rơi tự do mà chưa có lan can, sàn kín hoặc lưới bảo vệ đều cần dây an toàn toàn thân móc vào điểm neo chắc.
Biết bơi có cần mặc áo phao khi làm trên xà lan không?
Có. Người rơi xuống nước có thể bị va đập, bị lạnh, bị dòng chảy cuốn hoặc kẹt dưới xà lan, mặc đồ bảo hộ nặng; khả năng bơi không còn tác dụng. Áo phao giữ người nổi trong lúc chờ cứu.
Cần cẩu nên cách đường dây điện bao xa?
Khoảng cách an toàn phụ thuộc cấp điện áp và theo quy định về hành lang bảo vệ an toàn lưới điện hiện hành. Khi cần làm việc gần, phải làm việc với đơn vị điện lực để cắt điện, di dời hoặc có biện pháp riêng, và có người chuyên quan sát khoảng cách.
Lưới chống rơi có thay được dây an toàn không?
Lưới là biện pháp bảo vệ tập thể, bảo vệ cả người quên móc dây, nên được ưu tiên ở nhiều vị trí. Nhưng lưới phải lắp đúng, đủ gần chỗ làm việc và được kiểm tra; ở những chỗ không lắp được lưới vẫn cần dây an toàn.
Cầu dân sinh nhỏ do xã làm có cần các biện pháp này không?
Có, ở mức phù hợp với quy mô. Dù cầu nhỏ, việc làm trên cao, trên nước, gần điện vẫn nguy hiểm như nhau. Chủ đầu tư nên yêu cầu đơn vị thi công có biện pháp an toàn rõ ràng, người được huấn luyện và thiết bị bảo hộ đầy đủ.
Khi có người rơi xuống sông, việc đầu tiên là gì?
Hô báo, ném phao có dây về phía người rơi, giữ mắt theo dõi vị trí người đó, gọi xuồng cứu hộ và cấp cứu. Không nhảy xuống cứu nếu không được huấn luyện và không có áo phao, vì rất dễ thành hai nạn nhân.