Một con đường bộ được thi công từ dưới lên theo một thứ tự gần như cố định: chuẩn bị và khôi phục tuyến, dọn mặt bằng, làm các công trình nằm dưới đường (cống ngang, ống kỹ thuật), làm nền đắp hoặc nền đào, làm các lớp móng, tưới nhựa thấm bám, rải lớp mặt, rồi hoàn thiện lề, rãnh, bó vỉa, vỉa hè, hộ lan và sơn vạch. Lớp sau chỉ được phủ lên khi lớp trước đã đạt yêu cầu, vì sau khi phủ thì không còn nhìn thấy, đo được hay sửa được lớp dưới nữa.
Trình tự này không phải thói quen của nghề mà xuất phát từ cách một kết cấu đường làm việc: tải trọng bánh xe lan dần từ mặt xuống nền, mỗi lớp gánh một phần và phải tựa chắc lên lớp dưới. Bài viết đi qua từng chặng theo cách kỹ sư hiện trường giải thích cho người mới vào nghề và cho chủ đầu tư nhỏ, nêu chỗ nào hay bị đảo thứ tự và hậu quả của nó. Quy trình nghiệm thu, biên bản là phần việc của giám sát, không nhắc lại ở đây.
Bức tranh toàn cảnh: mười chặng của một con đường
Dù là đường thôn dài vài trăm mét hay một đoạn đường tỉnh, khung các chặng vẫn như nhau, chỉ khác quy mô và số lớp. Thứ tự dưới đây là thứ tự thường gặp với đường nhựa; đường bê tông xi măng thay chặng tưới nhựa và rải mặt bằng đổ tấm bê tông:
- Chuẩn bị: nhận hồ sơ thiết kế, khôi phục cọc tim và mốc cao độ, dời cọc ra ngoài phạm vi thi công, lập lán trại, bãi vật liệu, đường công vụ.
- Dọn mặt bằng: phát quang, đào gốc, bóc lớp đất hữu cơ, di dời hoặc bảo vệ công trình ngầm, đào khuôn nếu làm trên đường cũ.
- Thoát nước tạm và công trình dưới đường: rãnh tạm, cống ngang đường, ống chờ cho điện, nước, viễn thông.
- Nền đường: đắp từng lớp hoặc đào tới cao độ, xử lý đất yếu nếu có, gọt mái taluy.
- Móng dưới và móng trên: thường là cấp phối đá dăm loại II rồi loại I, hoặc một lớp gia cố xi măng.
- Tưới nhựa thấm bám lên mặt móng đã khô bề mặt và sạch bụi.
- Lớp mặt: bê tông nhựa một hoặc hai lớp, láng nhựa với đường nhỏ.
- Lề, rãnh, bó vỉa, vỉa hè: một phần làm trước lớp mặt (bó vỉa, rãnh), một phần sau (lề gia cố, lát hè).
- An toàn giao thông vĩnh viễn: hộ lan, cọc tiêu, biển báo, đinh phản quang.
- Sơn kẻ vạch sau khi mặt đường đủ ổn định, rồi bàn giao.
Trên một tuyến dài, các chặng không chạy nối đuôi trên toàn tuyến mà cuốn chiếu: đoạn đầu đang rải móng thì đoạn giữa đang đắp nền, đoạn cuối mới dọn mặt bằng. Kỹ năng tổ chức nằm ở chỗ giữ cho mỗi mũi thi công không phải chờ mũi trước, nhưng cũng không chạy quá xa khiến lớp vừa làm xong bị phơi mưa nắng hàng tháng.
Vì sao công trình dưới đường phải đi trước nền và móng
Lỗi đảo thứ tự tốn kém nhất ở các công trình nhỏ là làm xong mặt đường rồi mới đào ngang để đặt cống, ống nước, ống cáp. Vết đào sau đó được lấp lại bằng tay, đầm bằng máy nhỏ, gần như không bao giờ đạt độ chặt của nền và móng xung quanh. Vài tháng sau, mặt đường võng thành một rãnh ngang đúng vị trí đó, xe qua bị dằn, nước đọng và lớp mặt nứt theo hai mép vết đào.
Vì vậy trong trình tự đúng, sau khi dọn mặt bằng, mọi thứ sẽ nằm dưới đường được làm trước: cống ngang thoát nước, cống hộp, hố ga, ống luồn chờ sẵn cho điện chiếu sáng, cấp nước, viễn thông, kể cả những tuyến chỉ mới có trong kế hoạch. Với đường nội bộ nhà xưởng và khu dân cư, một buổi họp ngắn giữa chủ đầu tư, đơn vị cấp điện nước và nhà thầu đường trước khi đắp nền có thể tránh được hàng chục vết cắt đường về sau.
Phần lấp quanh cống và ống cũng có kỹ thuật riêng. Vật liệu lấp được rải thành lớp mỏng hai bên cùng lúc để không đẩy lệch cống, đầm bằng máy phù hợp, và phải có chiều dày đất phủ tối thiểu trên đỉnh cống trước khi cho máy lu nặng hay xe chở vật liệu đi qua. Cống bị vỡ do xe nặng chạy trên đỉnh khi đất phủ còn mỏng là sự cố gặp nhiều hơn người ta nghĩ.
Mỗi chặng chờ điều gì trước khi sang chặng sau
Giữa các chặng có những "điểm dừng" mà công việc không được đi tiếp nếu chưa thoả. Bảng dưới tóm tắt điều kiện kỹ thuật cần đạt ở mức nguyên lý; chỉ tiêu cụ thể lấy theo hồ sơ thiết kế và chỉ dẫn kỹ thuật của dự án:
| Chuyển từ | Sang | Điều kiện cần có |
|---|---|---|
| Dọn mặt bằng | Đắp nền | Đã bóc hết đất hữu cơ, rễ cây; đáy được đầm; không còn nước đọng |
| Cống, ống ngầm | Đắp nền phía trên | Cống đúng cao độ, mối nối kín; lấp hai bên đều và đủ chiều dày phủ |
| Nền đường | Móng dưới | Đúng cao độ và dốc ngang, đạt độ chặt, mặt nền bằng, không lò xo |
| Móng dưới | Móng trên | Đạt độ chặt, chiều dày, độ bằng phẳng; mặt không phân tầng |
| Móng trên | Tưới thấm bám | Mặt móng khô se, quét sạch bụi, không có vệt xe cày |
| Tưới thấm bám | Rải mặt | Nhựa đã thấm và đông kết đủ; không mưa; mặt không bị xe giẫm bẩn |
| Lớp mặt | Sơn vạch | Mặt đường sạch, khô; với bê tông xi măng cần đủ tuổi trước khi sơn |
Điều kiện "đúng cao độ" nghe khô khan nhưng là gốc của độ êm thuận. Một lớp móng cao hơn thiết kế vài centimet buộc lớp mặt phải mỏng đi đúng chừng ấy ở chỗ đó, và chỗ mặt mỏng sẽ là chỗ hỏng đầu tiên. Sai cao độ ở lớp dưới không được "bù" bằng lớp trên.
Đoạn thi công thử: buổi tổng duyệt của mỗi lớp
Trước khi làm đại trà một lớp vật liệu mới, nhà thầu thường làm một đoạn thử ngắn ngay trên tuyến, dùng đúng vật liệu, đúng máy, đúng người sẽ làm thật. Mục đích là tìm ra những con số chỉ hiện trường mới trả lời được: rải dày bao nhiêu thì sau khi lu đạt đúng chiều dày thiết kế, cần bao nhiêu lượt lu mỗi loại, độ ẩm vật liệu khi rải nên ở khoảng nào, máy chạy tốc độ nào thì mặt lớp không bị gợn.
Kết quả đoạn thử được ghi lại thành một bộ thông số thi công cho lớp đó. Các đoạn sau làm theo bộ thông số này và chỉ điều chỉnh khi vật liệu hoặc thời tiết thay đổi rõ. Bỏ qua đoạn thử nghĩa là mỗi ca, mỗi tổ lái lu làm theo một cảm giác riêng, và chất lượng con đường thay đổi theo từng đoạn.
Với công trình nhỏ như đường xóm hay sân bãi, không nhất thiết làm đoạn thử riêng, nhưng vài chục mét đầu tiên nên được coi là đoạn thử: làm chậm, đo kỹ, xem lại rồi mới làm tiếp. Người đi thuê có thể đề nghị điều này ngay từ khi bàn biện pháp thi công.
Những kiểu đảo thứ tự hay gặp và cái giá của chúng
Rải móng trước khi làm xong rãnh thoát nước. Mưa xuống, nước không có lối ra, ngấm vào lớp móng còn mới và nền bên dưới. Lớp móng đã lu đạt nay mềm ra, xe công trường đi qua cày thành vệt, phải xới lên làm lại.
Rải thảm khi móng chưa đủ khô hoặc còn bụi. Nhựa thấm bám không ăn vào mặt móng, lớp mặt nằm trên một lớp bụi như nằm trên bột, chịu xe một thời gian thì trượt, bong, nứt hình lưỡi liềm.
Làm bó vỉa sau khi đã thảm nhựa. Phải đào cắt mép mặt đường để đặt bó vỉa, mép thảm bị vỡ, khe giữa bó vỉa và mặt đường hở, nước len xuống móng ngay tại mép, chỗ vốn đã yếu nhất.
Để móng phơi quá lâu chờ lớp mặt. Lớp móng cấp phối bị xe công trường và xe dân sinh chạy qua làm rời hạt, mất độ chặt bề mặt, nhiễm bẩn đất bùn. Trước khi rải mặt phải sửa lại, có khi phải lu lại cả lớp.
Sơn vạch quá sớm trên mặt bê tông xi măng. Bề mặt còn ẩm và chưa đủ cứng làm sơn bám kém, bong từng mảng chỉ sau một mùa mưa, trong khi vạch là thứ người dùng đường nhìn thấy đầu tiên.
Làm đường trên tuyến cũ: trình tự có thêm vài chặng
Phần lớn công trình đường ở Việt Nam hiện nay không phải mở tuyến mới mà là cải tạo, nâng cấp, mở rộng đường đang có xe chạy. Khi đó trình tự trên vẫn giữ nguyên khung, nhưng thêm các chặng: khảo sát hiện trạng kết cấu cũ (khoan, đào hố kiểm tra để biết bên dưới có gì), quyết định giữ lại hay đào bỏ lớp nào, cào bóc hoặc đào khuôn, bù vênh mặt cũ trước khi phủ lớp mới, và quan trọng nhất là tổ chức giao thông để xe vẫn đi được trong suốt thời gian thi công.
Trên tuyến cũ, thứ tự không còn đi gọn theo chiều ngang toàn mặt cắt mà thường đi theo từng nửa đường: làm một bên trong khi xe chạy bên kia, xong bên này mới chuyển sang bên kia. Điều đó sinh ra vệt nối dọc giữa hai nửa và giữa phần cũ với phần mở rộng, là nơi cần kỹ thuật riêng để không trở thành vết nứt. Các nội dung này được nói kỹ trong bài về mở rộng đường đang khai thác cùng danh mục.
Dù trên tuyến mới hay cũ, mỗi chặng thi công đều cần biển báo, rào chắn và người cảnh giới ở chỗ máy móc làm việc gần người đi đường; công nhân mang mũ, áo phản quang, giày bảo hộ. Tổ chức an toàn chi tiết thuộc một danh mục riêng của trang.
Câu hỏi thường gặp
Một con đường nhựa dài một cây số làm mất bao lâu?
Không có con số chung, vì thời gian phụ thuộc mặt bằng, đất nền, số lớp kết cấu, thời tiết và năng lực máy. Phần chiếm nhiều thời gian nhất thường không phải rải thảm mà là giải phóng mặt bằng, làm cống, đắp và chờ nền, nhất là trên đất yếu. Rải thảm một cây số đường hai làn có thể chỉ mất vài ngày nếu mọi lớp dưới đã sẵn sàng.
Có thể rải nhựa thẳng lên nền đất đã lu chặt không?
Không nên. Nền đất dù chặt vẫn mềm hơn nhiều so với yêu cầu đỡ trực tiếp lớp mặt mỏng, và đất ngấm nước sẽ mất sức chịu tải. Lớp móng cấp phối hoặc gia cố ở giữa có nhiệm vụ phân bố tải và thoát nước. Bỏ lớp móng, mặt đường sẽ lún, nứt rất nhanh dưới xe tải.
Làm đường bê tông xi măng có cần trình tự giống đường nhựa không?
Khung vẫn vậy: mặt bằng, công trình ngầm, nền, móng, rồi đến lớp mặt. Khác ở chỗ lớp mặt là tấm bê tông đổ tại chỗ, có ván khuôn, khe co giãn, cần bảo dưỡng ẩm nhiều ngày trước khi cho xe chạy. Lớp móng dưới tấm thường mỏng hơn đường nhựa nhưng vẫn phải phẳng, chặt và có lớp ngăn cách.
Ai quyết định trình tự và biện pháp thi công chi tiết?
Nhà thầu lập biện pháp thi công dựa trên hồ sơ thiết kế và chỉ dẫn kỹ thuật, trình tư vấn giám sát và chủ đầu tư chấp thuận. Với công trình nhỏ, chủ đầu tư nên yêu cầu nhà thầu trình bày ngắn gọn bằng văn bản các bước, thời gian chờ và cách xử lý khi mưa, thay vì chỉ thoả thuận miệng.
Vì sao đoạn đường mới làm lại bị đào lên để đặt ống?
Thường do các đơn vị quản lý điện, nước, viễn thông không được phối hợp trước khi làm đường, hoặc kế hoạch của họ đến sau. Cách phòng là đặt ống luồn chờ sẵn qua đường tại các vị trí dự kiến trong giai đoạn làm nền, và đánh dấu vị trí ống trên bản vẽ hoàn công để về sau tìm được.
Người mới vào nghề thi công đường nên nắm việc gì trước?
Nắm được cách đọc trắc dọc và mặt cắt ngang, cách dùng máy thuỷ bình để kiểm cao độ, hiểu vì sao từng lớp có chiều dày và độ chặt như thiết kế, và theo sát một đoạn thi công thử từ đầu đến cuối. Phần còn lại học dần qua từng công trình, nhất là quan sát những chỗ hỏng để hiểu nguyên nhân.