Bó vỉa là dải cấu kiện bê tông chạy dọc mép mặt đường, phân định phần xe chạy với vỉa hè hoặc dải cây xanh; rãnh biên là máng nhỏ ngay chân bó vỉa dẫn nước mưa về hố ga; vỉa hè là phần đường dành cho người đi bộ phía sau bó vỉa. Ba bộ phận này được làm cùng một chuỗi việc và quyết định hai thứ: nước mưa trên mặt đường có thoát đi được không, và người đi bộ, người đi xe lăn có đi lại an toàn không.
Chúng nhỏ so với nền và mặt đường nhưng lại là phần người dân nhìn thấy và chạm vào nhiều nhất. Một bó vỉa sai cao độ vài centimet đủ tạo vũng nước dài trước cửa nhà; một vỉa hè lún sau vài tháng vì nền đắp ẩu làm gạch bập bênh, vấp ngã. Bài viết đi qua trình tự thi công theo nguyên lý, những điểm hay sai và cách nhận ra.
Bó vỉa làm trước hay sau lớp mặt
Trên đường đô thị và đường khu dân cư có bó vỉa, trình tự phổ biến là đặt bó vỉa sau khi làm xong lớp móng và trước khi rải lớp mặt. Bó vỉa khi đó đóng vai trò thành chắn cho lớp mặt, giúp máy rải và lu làm sát mép mà vật liệu không bị đẩy ra ngoài, và mép mặt đường áp sát mặt bó vỉa, kín khít.
Nếu làm bó vỉa sau khi đã thảm nhựa, phải cắt và đào mép mặt đường để đặt bó vỉa. Mép thảm bị vỡ, khe giữa bó vỉa và mặt đường được trám tạm bằng vữa hoặc nhựa, và đó là đường nước len xuống móng ngay tại mép, chỗ chịu tác động của bánh xe đi sát lề. Ngược lại, làm bó vỉa quá sớm, ngay trên nền đất, thì bó vỉa dễ bị xe công trường va đẩy lệch, và khi rải móng sau đó phải lu sát một cấu kiện đã đứng sẵn.
Với rãnh biên bằng tấm đan đúc sẵn hay đổ tại chỗ, cao độ đáy rãnh và độ dốc dọc rãnh phải được làm đúng trước khi rải lớp mặt, vì mép lớp mặt sẽ phải khớp với mép rãnh. Nếu rãnh không đủ dốc, nước đứng thành vũng dọc chân bó vỉa, ngấm qua khe xuống móng.
Trình tự đặt bó vỉa đúc sẵn theo nguyên lý
Bó vỉa đúc sẵn là loại phổ biến nhất hiện nay vì chất lượng đồng đều, thi công nhanh. Trình tự cơ bản:
- Định vị tuyến bó vỉa từ tim đường và cọc dời; căng dây theo cả vị trí mặt bằng và cao độ đỉnh bó vỉa, kiểm lại ở các điểm đổi dốc, đường cong.
- Đào rãnh móng bó vỉa tới cao độ thiết kế, đầm chặt đáy; nếu đáy là đất yếu hoặc vừa đắp, đầm kỹ hoặc thay vật liệu.
- Đổ lớp bê tông lót móng bó vỉa theo thiết kế, giữ đúng cao độ để bó vỉa đặt lên không phải kê chèn.
- Đặt từng viên bó vỉa lên lớp vữa đệm, gõ chỉnh cho mặt trên trùng dây cao độ và mặt đứng thẳng hàng; ở đường cong dùng viên cong hoặc viên ngắn để tuyến trơn.
- Chèn vữa khe nối giữa các viên theo thiết kế, để lại khe co giãn ở khoảng cách quy định.
- Đổ bê tông hoặc đắp vật liệu chèn lưng phía sau bó vỉa để giữ viên không bị xô ra ngoài khi lu mặt đường và khi xe va vào.
- Bảo vệ bó vỉa khỏi va chạm của máy móc trong thời gian vữa và bê tông lưng đạt cường độ.
Ở công trình lớn có thể dùng máy đùn bó vỉa tại chỗ, tạo dải bê tông liên tục theo khuôn chạy trên dây định hướng. Cách này nhanh và không có khe nối giữa các viên, nhưng cần cắt khe co ngót đúng lúc như với đường bê tông.
Cao độ và độ dốc: nơi sai vài centimet thành chuyện lớn
Chiều cao lộ ra của bó vỉa. Phần bó vỉa nhô lên trên mặt đường phải đủ để giữ nước trong rãnh và ngăn xe lấn lên hè, nhưng không cao quá làm cửa xe chạm, người già khó bước. Thiết kế quy định chiều cao lộ cho từng loại đường; sai lệch thường do lớp mặt rải dày hoặc mỏng hơn dự kiến.
Độ dốc dọc rãnh biên. Rãnh biên phải có độ dốc dọc liên tục về hố ga. Trên đường có độ dốc dọc gần bằng không, rãnh phải được tạo dốc răng cưa: lên xuống nhẹ giữa các hố ga. Đoạn rãnh bằng phẳng hoặc trũng giữa hai hố ga là nơi nước đọng quanh năm.
Hố ga thu nước đúng điểm thấp. Hố ga phải đặt ở điểm thấp của rãnh, trước lối qua đường dành cho người đi bộ, tại đáy đường cong đứng lõm. Hố ga đặt sai vị trí thì nước chảy qua nó mà không vào.
Miệng thu nước đúng cao độ. Miệng thu nước nằm thấp hơn mặt rãnh xung quanh một chút để nước dễ đổ vào. Miệng thu cao hơn mặt đường là lỗi thi công hay gặp, nước đọng bao quanh miệng thu.
Dốc ngang vỉa hè. Vỉa hè nghiêng nhẹ về phía bó vỉa để nước trên hè chảy xuống rãnh, không chảy vào nhà dân. Ở chỗ nhà dân có cao độ thấp hơn hè, cần giải pháp riêng thay vì đổ dốc ngược.
Nền vỉa hè: phần chìm quyết định gạch có bập bênh không
Phần lớn hư hỏng của vỉa hè không nằm ở viên gạch mà ở lớp bên dưới. Vỉa hè thường được làm trên nền đắp sau bó vỉa, là khu vực hẹp, khó đưa máy lu vào, nên đất đắp hay bị đổ dày và đầm sơ sài. Thêm vào đó, dưới vỉa hè là nơi đi của cáp điện, cáp quang, ống nước, được đào lên lấp xuống nhiều lần. Kết quả là nền lún không đều, gạch lát phía trên bập bênh, nứt, hở mạch.
Một nền vỉa hè tốt được đắp và đầm từng lớp mỏng bằng thiết bị phù hợp với khu vực hẹp, trên đó là lớp móng cấp phối hoặc bê tông lót tuỳ thiết kế, rồi lớp cát hoặc vữa đệm và lớp gạch. Với gạch tự chèn, lớp cát đệm có chiều dày đều và cát chèn mạch được quét kỹ, đầm rung mặt để các viên khoá vào nhau. Với gạch lát trên vữa, mạch phải được chèn đầy để nước không thấm xuống.
Trước khi lát hè, nên đặt sẵn ống luồn cho các tuyến kỹ thuật hoặc làm hào kỹ thuật theo thiết kế, để sau này kéo cáp không phải cạy gạch. Với lối xe vào nhà dân cắt qua vỉa hè, kết cấu tại đó phải chịu được xe ô tô, thường dày hơn phần hè cho người đi bộ; lát gạch mỏng như các đoạn khác sẽ vỡ sau vài tháng.
Lối lên xuống và gạch dẫn hướng: vỉa hè cho mọi người
Vỉa hè không chỉ cho người khoẻ mạnh đi bộ. Quy chuẩn về công trình bảo đảm người khuyết tật tiếp cận sử dụng (cần kiểm phiên bản hiện hành) đặt ra các yêu cầu mà thi công phải làm đúng:
- Tại lối qua đường dành cho người đi bộ, bó vỉa được hạ thấp và vỉa hè có lối dốc thoải để xe lăn, xe đẩy trẻ em, người già lên xuống không vấp.
- Độ dốc lối lên xuống không quá dốc, mặt chống trượt, mép dưới lối dốc khớp với mặt đường không có gờ.
- Gạch dẫn hướng có gờ nổi chạy dọc vỉa hè và gạch cảnh báo có nút nổi tại điểm sắp xuống lòng đường, giúp người khiếm thị nhận biết bằng chân hoặc gậy.
- Lối đi trên hè thông thoáng, không bị cột điện, hố ga, bồn cây chắn ngang dải đi bộ.
- Nắp hố ga trên hè nằm phẳng với mặt hè, khe hở nhỏ để không kẹt bánh xe lăn hay gót giày.
Các chi tiết này nhỏ nhưng rất hay sai: lối dốc làm xong vẫn còn gờ vài centimet ở mép dưới, gạch dẫn hướng dẫn thẳng vào gốc cây hay cột điện. Kiểm tra bằng cách đi thật một lượt, đẩy thử một chiếc xe đẩy qua, sẽ phát hiện ngay.
Hoàn thiện và bàn giao: những chỗ nên xem kỹ
Khi nhận bàn giao một tuyến có bó vỉa và vỉa hè, người kiểm tra nên chọn một ngày vừa mưa xong hoặc tưới nước thử trên một đoạn. Nước sẽ chỉ ra ngay chỗ rãnh không đủ dốc, hố ga cao, mặt đường đọng sát bó vỉa. Đi dọc tuyến bó vỉa nhìn từ đầu này sang đầu kia, các viên phải thẳng hàng, không có viên bị xô ra, không vỡ góc.
Trên vỉa hè, giẫm thử các viên gạch xem có bập bênh, nghe có tiếng rỗng không; nhìn mạch có đều và được chèn đầy không; nắp hố ga, hố kỹ thuật có phẳng với mặt hè không. Lối xe vào nhà dân cần được xem kỹ vì đây là chỗ hỏng sớm nhất.
Bản vẽ hoàn công nên ghi lại vị trí các ống luồn, hố ga, tuyến cáp ngầm dưới vỉa hè. Đây là tài liệu giúp những lần đào sửa sau này không phải cạy cả đoạn hè để tìm một đường ống.
Nút giao, đường cong và lối rẽ: chỗ bó vỉa khó làm nhất
Trên đoạn thẳng, đặt bó vỉa chỉ là căng dây và lặp lại. Khó khăn dồn vào các nút giao và đường cong. Ở góc giao nhau giữa hai đường, bó vỉa chạy theo một cung tròn có bán kính do thiết kế quy định, tính theo loại xe lớn nhất cần rẽ qua. Bán kính làm nhỏ hơn thiết kế, dù chỉ để tiết kiệm vài viên bó vỉa hay giữ thêm chút đất cho nhà góc, sẽ khiến xe tải rẽ phải leo bánh sau lên hè, làm vỡ bó vỉa và gạch lát chỉ sau một thời gian ngắn.
Cung tròn nhỏ được ghép bằng viên bó vỉa cong đúc sẵn đúng bán kính, hoặc bằng các viên thẳng ngắn cắt ra. Ghép bằng viên thẳng dài sẽ tạo thành đường gãy khúc, mép mặt đường nhựa áp vào không kín, để lại các khe tam giác hở. Cao độ bó vỉa ở góc cũng phải tính lại theo dốc của cả hai đường, vì đây thường là nơi nước từ hai phía dồn về; hố ga ở góc giao là chi tiết rất hay bị đặt sai.
Ở những chỗ bó vỉa phải hạ xuống cho lối xe vào cơ quan, nhà xưởng, cây xăng, phần hạ thấp cần có đoạn chuyển tiếp dần về chiều cao bình thường, không hạ đột ngột tạo bậc. Rãnh biên đi qua lối rẽ vẫn phải liên tục để nước chảy qua mà không bị chặn bởi phần bê tông lối vào.
Câu hỏi thường gặp
Bó vỉa đúc sẵn và bó vỉa đổ tại chỗ loại nào tốt hơn?
Bó vỉa đúc sẵn có chất lượng bê tông đồng đều, mặt đẹp, lắp nhanh, thay thế dễ khi một viên bị vỡ. Bó vỉa đổ tại chỗ bằng máy đùn liên tục, ít khe nối, hợp với tuyến dài. Đổ tại chỗ bằng ván khuôn thủ công khó đạt độ thẳng và chất lượng đều. Lựa chọn tuỳ quy mô và thiết kế.
Vì sao nước cứ đọng dọc chân bó vỉa sau khi làm đường?
Thường do rãnh biên không đủ độ dốc dọc, có đoạn trũng giữa hai hố ga, hoặc miệng hố ga cao hơn mặt rãnh. Cũng có thể do lớp mặt rải sát bó vỉa bị lồi lên, chặn nước. Cách sửa phụ thuộc nguyên nhân, có khi phải điều chỉnh lại cao độ hố ga hoặc làm lại đoạn rãnh.
Vỉa hè mới lát mà gạch đã bập bênh là do đâu?
Phần lớn do nền bên dưới lún vì đất đắp không được đầm kỹ, lớp cát đệm không đều, hoặc khu vực đó vừa có đào lấp đường ống. Cần dỡ phần gạch hỏng, đầm lại nền và lớp đệm rồi lát lại. Chỉ chèn thêm vữa vào mạch không giải quyết được nguyên nhân.
Có nên lát vỉa hè bằng đá tự nhiên không?
Đá tự nhiên bền và đẹp nhưng cần chọn bề mặt chống trơn, nhất là khi ướt; đá mài bóng rất nguy hiểm cho người đi bộ. Đá cũng cần nền tốt vì tấm lớn dễ gãy khi nền lún. Chọn vật liệu theo thiết kế và mục đích sử dụng của từng đoạn hè.
Nhà dân có được tự làm dốc lên xuống trên vỉa hè không?
Việc thay đổi kết cấu vỉa hè, hạ bó vỉa làm lối xe vào thường phải theo quy định quản lý của địa phương và có thể cần xin phép. Dốc tự làm thường chiếm lòng rãnh, chặn nước hoặc tạo gờ nguy hiểm. Nên hỏi cơ quan quản lý đường đô thị nơi mình ở trước khi làm.
Gạch dẫn hướng cho người khiếm thị có bắt buộc không?
Yêu cầu tiếp cận cho người khuyết tật được quy định trong quy chuẩn và tiêu chuẩn hiện hành cho công trình công cộng và hạ tầng đô thị. Mức độ bắt buộc với từng tuyến phụ thuộc loại đường và thiết kế được duyệt. Khi đã có trong thiết kế, việc lát phải đúng hướng, liên tục và không dẫn vào vật cản.