Theo Sở GTVT, gần đây hình thức đầu tư BOT (hợp đồng xây dựng – kinh doanh – chuyển giao) từ nguồn vốn tư nhân vào cầu đường đã bộc lộ nhiều hạn chế nên không còn hấp dẫn các nhà đầu tư. Nhiều nhà đầu tư “chuyển hướng” quan tâm đến hình thức đầu tư BT (hợp đồng xây dựng – chuyển giao) với hàng loạt đề xuất tham gia vào các công trình. Nhưng theo các chuyên gia tài chính, giao thông và nhà đất, TP cần thận trọng với hình thức đầu tư này.

Nhà nước nắm “phần xương”

Hiện có hai hình thức đầu tư BT là bằng tiền hoặc đất. Ở hình thức BT tiền, theo quy định hiện hành, nhà đầu tư chỉ phải bỏ số vốn tự có tối thiểu là 15% trong tổng đầu tư của dự án, còn lại 85% là vốn vay (ở nhiều dự án, Nhà nước đứng ra bảo lãnh cho nhà đầu tư vay vốn từ ngân hàng). Sau khi công trình hoàn thành (thường 1-3 năm), Nhà nước phải trả tiền cho nhà đầu tư (cả vốn lẫn lãi phát sinh). Như vậy về bản chất, sau 1-3 năm, Nhà nước trở thành người thay thế vai trò đi vay, trả và chịu mọi rủi ro cho nhà đầu tư. Như vậy việc dùng hình thức BT tiền không giải quyết được gánh nặng ngân sách ở mức trung và dài hạn mà chỉ ngắn hạn trong vòng 2-3 năm (từ khi xây dựng đến khi đưa công trình vào khai thác).

Với hình thức BT đất, nhà đầu tư bỏ tiền làm công trình, Nhà nước trả bằng quyền sử dụng đất có giá trị tương đương cho nhà đầu tư (có tính cả vốn và lãi phát sinh). Theo ông Bùi Xuân Cường, Phó Giám đốc Sở GTVT, hiện TP không còn quỹ đất sạch dự trữ để làm các công trình BT bằng đất. ở nhiều dự án, giá trị đất được thẩm định tại thời điểm ký hợp đồng thấp hơn so với giá thực tế. Như vậy, Nhà nước luôn phải mua một sản phẩm (công trình) có giá thành cao (với tổng vốn thanh toán gồm tổng mức đầu tư + lợi nhuận nhà đầu tư + lãi bảo toàn vốn + lãi vay) và phải trả bằng đất có giá trị rẻ hơn giá trị thực.

Đường dẫn cầu Phú Mỹ và cầu Kỳ Hà 4 – những công trình được làm theo hình thức BT đầy tai tiếng về chất lượng. Ảnh: LĐ

Ở cả hai hình thức BT tiền và đất, việc bồi thường giải phóng mặt bằng công trình là do Nhà nước bỏ tiền và tổ chức thực hiện. Đây là phần “xương xẩu” nhất ở tất cả dự án. Khi việc đền bù giải tỏa bị ách tắc, tiến độ công trình kéo dài, hiệu quả đầu tư dự án không cao thì Nhà nước còn phải chịu “phần thiệt” là… trả lãi phát sinh cho nhà đầu tư và “gánh” tổng mức vốn thanh toán tăng lên.

Không được “quản” nhà đầu tư

Theo các quy định hiện hành, tại một công trình BT, nhà đầu tư được toàn quyền trong các công việc: lựa chọn nhà thầu tư vấn, xây lắp, giám sát và quản lý chất lượng. Cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành chỉ giữ vai trò rất mờ nhạt là tiếp nhận các thông báo về tiến độ, chất lượng công trình theo hợp đồng từ nhà đầu tư. Sau khi hoàn thành, nhà đầu tư bàn giao công trình và chỉ phải chịu nghĩa vụ bảo hành theo hợp đồng. Do vậy, cơ quan nhà nước quản lý chuyên ngành không thể kiểm soát được chất lượng công trình lúc nhà đầu tư tổ chức thi công. “Công trình thi công kém chất lượng thì phải “ủ” 2-3 năm sau mới “phát bệnh”, trong khi thời gian bảo hành công trình chỉ có một năm. Đến lúc đó thì làm sao “xử’ được nhà đầu tư!” – một cán bộ Sở GTVT than vãn.

Minh chứng cho nhận xét trên là hàng loạt sự cố trên tuyến đường dẫn lên xuống cầu Phú Mỹ phía quận 2 như mố cầu Kỳ Hà 1 và 4 bị đẩy, mặt đường bị oằn lún… “Nhà đầu tư không có năng lực quản lý chuyên ngành, thiếu chuyên nghiệp nên khảo sát, lập dự án không kỹ, thi công không bảo đảm… Trong khi cơ quan quản lý nhà nước lại không được “quản” nhà đầu tư này nên ngay khi thi công, khai thác và bàn giao đã nảy sinh hàng loạt sự cố!” – vị cán bộ Sở GTVT cho biết.

Loại bỏ “chân gỗ”

Theo một chuyên gia tài chính, hình thức BT hiện nay chưa phải là giải pháp đạt hiệu quả cao trong việc huy động vốn xã hội. Ở đây, vốn xã hội không phải từ nhà đầu tư mà từ các tổ chức tài chính, tín dụng. Với chênh lệch tỉ lệ vốn giữa chủ sở hữu và vốn vay (15% và 85%), giới cầu đường gọi đây là tình trạng “chân gỗ dài hơn chân thật”. Với tỉ lệ vốn này, nhà đầu tư thực chất là “cai” hoặc “cò” đi vay để làm công trình rồi sau đó được Nhà nước trả cả vốn và lãi. Dù hiện nay hình thức BT bằng tiền có gặp khó do lãi suất không ổn định, cơ chế vay phức tạp nhưng nếu lách được thì nhà đầu tư vẫn hưởng lợi rất nhiều.

Vậy, với việc đầu tư bằng nguồn vốn vay, sao Nhà nước không giao cho các đơn vị có năng lực quản lý chuyên ngành (như các ban quản lý dự án, các khu quản lý giao thông đô thị…) tổ chức thực hiện? Theo các chuyên gia, khi giao cho các ban quản lý dự án hoặc khu thuộc Sở GTVT làm chủ đầu tư các dự án này thì giá thành công trình sẽ rẻ hơn 15% so với làm BT từ nhà đầu tư xã hội. Vì khi đó giá thành công trình không phải bao gồm các khoản lợi nhuận của nhà đầu tư và lãi bảo tồn vốn. Cạnh đó, Nhà nước sẽ thực thi được công tác quản lý, kiểm tra, giám sát về tiến độ, chất lượng công trình vì đơn vị được giao có quan hệ trực thuộc cả về hành chính, nhân sự và chính trị…

LƯU ĐỨC – HOÀNG TUYÊN

Ông Tuấn, chủ một văn phòng bất động sản, đang rao cho thuê rất nhiều căn hộ tại dự án ở Cầu Giấy với giá 19 triệu đồng/tháng. Mỗi căn hộ này rộng trên 90m2, căn lớn nhất lên tới 200m2. Trong số đó, có 4 căn là sàn của ông đầu tư, còn lại là khách ký gửi.

Hiện không ít khách hàng mua nhà đang mắc kẹt như ông Tuấn. Họ đầu cơ căn hộ lúc thị trường có sóng, khi thị trường sụt giảm mạnh thì bán không nổi. Tính trung bình mỗi căn ở dự án cao cấp này có giá hàng chục tỷ đồng, chưa kể tới tiền thuê chỗ để xe, phí dịch vụ tòa nhà,… nhiều nhà đầu cơ đã chôn vốn ở đây số tiền lớn mà chưa biết khi nào mới bán được.

Theo ông Tuấn, với những căn hộ như trên, thời điểm này là rất khó bán. Cách tốt nhất là cho thuê để nhà không bị bỏ hoang, bị ẩm mốc hay hư hỏng, lại kiếm được tiền dù ít nhiều cũng quý.

Dự án căn hộ cao cấp này trước cũng khá nóng trên thị trường do ở vị trí trung trâm quận Cầu Giấy. Có thời điểm, khách hàng phải tranh nhau mua, nhưng hiện tại còn nhiều căn chủ đầu tư vẫn chưa bán được.

Trước đó, một đơn vị tiếp thị ngoại đã tham gia độc quyền bán căn hộ, sau thời gian dài ế ẩm phải “nhả”. Liên tiếp vài đơn vị khác – cả ngoại lẫn nội – xin bán căn hộ dự án này nhưng tỷ lệ tồn kho vẫn còn khá lớn. Trên thực tế, số căn hộ đã được bàn giao số người đến ở cũng chỉ lác đác. Mới đây, để hút khách, chủ đầu tư đã liên kết với ngân hàng cho vay lãi suất 0% trong năm đầu tiên và gia hạn thêm thời gian để hút khách.

Nhiều dự án căn hộ cao cấp khác vừa bàn giao đã treo biển cho thuê căn hộ ồ ạt như Keangnam, Mipec, FLC Landmark,… thấp cấp hơn như Văn Khê, Xa La,… Giá thuê tùy theo đẳng cấp của từng căn hộ. Chẳng hạn, muốn thuê căn hộ Keangnam phải trả khoảng 17 triệu đồng/tháng; căn hộ Mipec cũng có giá tương tự. Trong khi đó, căn hộ Xa La CT5 mới được bàn giao nhà, chưa nội thất chỉ cho thuê với giá 4 triệu đồng/tháng. Căn hộ Xa La CT4 đủ đồ, chủ nhà cho thuê giá 5 triệu đồng/tháng. Còn căn hộ chung cư Văn Khê rộng khoảng 80m2, giá thuê khoảng 5-6 triệu đồng/tháng. So với những căn hộ chung cư khác, chung cư mới đi vào hoạt động có giá thuê rẻ hơn bởi chưa được hoàn thiện đầy đủ nội thất cũng như cơ sở hạ tầng, tiện ích của tòa nhà vẫn chưa có.

Khảo sát một số tòa nhà mới đi vào sử dụng, tỷ lệ diện tích trống khá cao, trong đó nguyên nhân từ việc đầu cơ. Điển hình mới đây, một dự án căn hộ cao cấp ở Mỹ Đình đã được bàn giao nhà, sau năm lần bảy lượt chủ đầu tư kêu gọi, người mua vẫn hờ hững khi nhận. Nhận nhà đồng nghĩa với việc phải đóng nốt số tiền theo hợp đồng, trong khi đó nhà chưa bán được, đó là một gánh nặng lớn đối với không ít nhà đầu tư.

Ông Tuấn chia sẻ, số tiền đọng lại tại các dự án căn hộ chưa bán được của ông lên tới hàng chục tỷ đồng. Trong khi đó, hàng tháng số tiền trả lãi vay ngân hàng, cùng duy trì hoạt động của văn phòng nhà đất đã khiến ông phải tìm đủ mọi cách để xoay sở. Ông cho hay mua căn hộ tiền tỷ, giờ đem cho thuê mỗi tháng lấy tiền triệu như kiếm bạc cắc, song phần nào cũng có khoản thu nhập ổn định. Nhu cầu thuê nhà rất lớn nhưng ông Tuấn thừa nhận, những căn hộ cao cấp rất kén khách thuê. Để kiếm được khách “xịn” phải đầu tư thêm khoản tiền tỷ để làm nội thất căn hộ. Còn các căn hộ có giá trung bình lại ở các quận xa trung tâm như Hà Đông, tuy có giá thuê rẻ nhưng khách hàng lại e ngại vì phải mất thêm các khoản phí dịch vụ, trông xe,…

Cũng theo ông Tuấn, một điều mà khiến căn hộ cho thuê tại các tòa nhà mới chưa được khách chú ý bởi chính chủ đầu tư do yêu cầu tiến độ nên vội bàn giao nhà, trong khi cơ sở hạ tầng, các dịch vụ tiện ích như trung tâm thương mại, chợ khu vui chơi, trường học… chưa có.

Còn tại TPHCM, số lượng căn hộ bán không được chuyển sang cho thuê cũng ồ ạt. Không chỉ dân đầu tư thứ cấp mà ngay cả chủ đầu tư cũng chuyển đổi căn hộ sang hình thức cho thuê để kiếm lời do thị trường ảm đạm. Bến Thành Land đã phải chuyển công năng của khoảng hơn 30 căn hộ tại dự án Bến Thành Luxury từ căn hộ để bán sang căn hộ cho thuê. Căn hộ The Vista cũng đã tuyên bố dành 250 căn hộ để cho thuê trong thời gian tới. Công ty GS của Hàn Quốc cũng dành 40 căn hộ tại dự án XI Riverside Palace để cho thuê. Nhiều chủ đầu tư đưa ra chương trình cho thuê hấp dẫn với hình thức vừa thuê và đóng tiền trả góp sau khoảng thời gian nhất định người thuê sẽ có quyền sở hữu đối với căn hộ.

Theo thống kê sơ bộ, tại Hà Nội và TP.HCM hiện có khoảng 150.000 căn hộ chưa bán được, trong đó phân khúc căn hộ cao cấp chiếm tỷ lệ lớn. Dự kiến, từ nay đến cuối năm, sẽ có thêm khoảng 12.000 căn hộ tham gia thị trường Hà Nội, trong đó, 6.000 căn hộ thuộc phân khúc trung và cao cấp. Dự báo, trong vòng 2 năm tới, phân khúc căn hộ cao cấp sẽ chiếm khoảng 48% nguồn cung. Áp lực thanh lý hàng tồn kho của bất động sản cao cấp lại càng lớn, khi nguồn cung vẫn có dấu hiệu tiếp tục tăng. Theo thống kê của CBRE và Savills Việt Nam, căn hộ dịch vụ cho thuê tại các cao ốc ở chủ yếu phục vụ đối tượng là lao động nước ngoài với mức giá cao chót vót.

Rõ ràng, nhu cầu thuê nhà của người dân rất lớn nhưng không có nghĩa căn hộ chuyển sang cho thuê đều có khách. Những hạn chế bất cập của chung cư trong thời gian vừa qua, cùng với mức giá không rẻ khiến người có nhu cầu thực không đủ điều kiện để thuê.

Loay hoay giải quyết số lượng căn hộ tồn đọng đang là một vấn đề lớn đối với không ít doanh nghiệp và nhà đầu tư. Theo yêu cầu của Chính phủ, Bộ Xây dựng đang xây dựng nghị định về nhà ở cho thuê với mục tiêu khuyến khích doanh nghiệp phát triển loại hình này.